Apolipoproteina M jako nowy cel terapeutyczny w zwyrodnieniu plamki związanym z wiekiem
Nowe badania przeprowadzone przez naukowców z Washington University School of Medicine w St. Louis wskazują na potencjalny sposób spowolnienia lub zatrzymania postępu zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD, ang. age-related macular degeneration) — jednej z głównych przyczyn ślepoty u osób po 50. roku życia. Badacze zidentyfikowali zaburzenia metabolizmu cholesterolu jako istotny czynnik tej choroby, co może również tłumaczyć znane powiązania między AMD a chorobami układu sercowo-naczyniowego, które również nasilają się wraz z wiekiem.
Wyniki badania, opublikowane 24 czerwca 2025 r. w czasopiśmie Nature Communications, wskazują, że zwiększenie poziomu cząsteczki zwanej apolipoproteiną M (ApoM) we krwi może korygować zaburzenia metabolizmu cholesterolu, prowadzące do uszkodzenia komórek w siatkówce oka oraz innych narządach. Różne strategie zwiększania stężenia ApoM mogą w przyszłości stać się podstawą nowych metod leczenia AMD, a także niektórych postaci niewydolności serca powiązanych z podobnymi mechanizmami dysfunkcji lipidowej.
„Nasze badanie wskazuje na możliwy sposób rozwiązania ważnego, niezaspokojonego problemu klinicznego” – powiedział dr Rajendra S. Apte, główny autor publikacji i profesor okulistyki i nauk o widzeniu na Washington University. „Obecne terapie ograniczają się do najcięższych postaci AMD i nie są w stanie cofnąć przebiegu choroby. Nasze odkrycia sugerują, że leczenie ukierunkowane na zwiększenie poziomu ApoM może nie tylko leczyć, ale i zapobiegać chorobie, chroniąc wzrok pacjentów w miarę starzenia się.”
Rola cholesterolu i zapalenia w AMD
W przebiegu AMD, lekarze podczas badania dna oka mogą zaobserwować złogi bogate w cholesterol pod siatkówką. Na wczesnym etapie choroby wzrok może pozostawać niezmieniony, jednak złogi te wywołują stan zapalny i inne procesy uszkadzające komórki, co z czasem prowadzi do utraty centralnego widzenia. W najczęstszej postaci choroby – tzw. suchej AMD – komórki w centralnej części siatkówki ulegają neurodegeneracji (geograficzna atrofia), przypominającej procesy zachodzące w mózgu w chorobie Alzheimera. Sucha AMD może przekształcić się w postać wysiękową, w której patologiczne naczynia krwionośne dodatkowo uszkadzają wzrok.
Geograficzna atrofia i wysiękowa postać AMD to zaawansowane stadia choroby, związane z poważnym pogorszeniem widzenia. Mimo dostępnych terapii, nie odwracają one zmian chorobowych.
Wspólny mianownik dla siatkówki i mięśnia sercowego
W ostatnich latach coraz więcej danych wskazuje, że ApoM jest cząsteczką ochronną, o działaniu przeciwzapalnym i wspierającą prawidłowy metabolizm cholesterolu. Dr Apte i współautor badania, kardiolog dr Ali Javaheri, postanowili sprawdzić, czy spadek poziomu ApoM (obserwowany wraz z wiekiem) może odgrywać rolę w zaburzeniach lipidowych towarzyszących AMD i niewydolności serca. Wykazali oni, że pacjenci z AMD mają niższe poziomy ApoM we krwi w porównaniu do zdrowych osób, a wcześniejsze badania zespołu dr. Javaheri wykazały podobną zależność u pacjentów z niewydolnością serca.
Badacze ustalili, że ApoM jest kluczowym składnikiem ścieżek związanych z tzw. „dobrym cholesterolem” (HDL), pomagającym usuwać nadmiar lipidów i eliminować je przez wątrobę.
Niedobór ApoM prowadzi do upośledzenia metabolizmu cholesterolu w komórkach siatkówki i mięśnia sercowego, co skutkuje jego akumulacją, stanem zapalnym i uszkodzeniem komórkowym.
Eksperymenty na modelach mysich
W celu zbadania, czy można odwrócić negatywne skutki niskiego ApoM, badacze podnieśli jego poziom w mysim modelu AMD, stosując modyfikację genetyczną lub przeszczep osocza od innych myszy. U gryzoni odnotowano poprawę zdrowia siatkówki, lepsze funkcjonowanie komórek światłoczułych oraz zmniejszenie złogów cholesterolu. Odkryto również, że ApoM uruchamia szlak sygnałowy rozkładający cholesterol w lizosomach — organellach odpowiedzialnych za degradację odpadów komórkowych.
Co istotne, aby uzyskać te efekty, ApoM musi być związana z cząsteczką sfingozyno-1-fosforanu (S1P).
Nowe kierunki terapii i startup Mobius Scientific
Dr Apte i dr Javaheri współpracują z firmą Mobius Scientific — startupem założonym przy wsparciu Washington University — która rozwija terapie oparte na regulacji poziomu ApoM. Obydwaj naukowcy są członkami rady doradczej spółki, a dr Apte pełni funkcję dyrektora naukowego.
Ich badania mogą otworzyć drogę do strategii terapeutycznych nie tylko w AMD, ale również w niewydolności serca.
„Ekscytujące w naszej współpracy jest uświadomienie sobie wspólnych mechanizmów między komórkami nabłonka barwnikowego siatkówki a komórkami mięśnia sercowego, które obie są wrażliwe na niski poziom ApoM” – mówi dr Javaheri. „Możliwe, że interakcja między ApoM i S1P reguluje metabolizm cholesterolu w obu typach komórek. Planujemy dalsze badania nad sposobami zwiększenia ApoM, co może pomóc zarówno w ochronie wzroku, jak i w prewencji niewydolności serca.”
Źródło: Nature Communications, WashU Medicine, fot. Tim Lee
