Badanie Fr1da pokazuje, że populacyjne badania przesiewowe w kierunku wczesnych stadiów cukrzycy typu 1 można trwale realizować w ramach rutynowej opieki pediatrycznej. Testowanie dzieci pozwala wykryć większość osób, u których w przyszłości rozwinie się kliniczna postać choroby, a także odpowiednio wcześnie objąć je monitorowaniem i ograniczyć ryzyko ciężkich zaburzeń metabolicznych.
W artykule
- Dziesięć lat badań Fr1da
- Jak wykrywa się wczesne stadia cukrzycy typu 1
- Znaczenie obciążenia rodzinnego
- Tempo progresji choroby
- Dlaczego potrzebne jest powtórne badanie przesiewowe
- Screening w rutynowej opiece pediatrycznej
Dziesięć lat badań Fr1da
Od dziesięciu lat koordynowane przez Helmholtz Munich badanie Fr1da ocenia, czy wczesne stadia cukrzycy typu 1 u dzieci można wykrywać w ramach powszechnej opieki pediatrycznej. Najnowsze podsumowanie wskazuje, że badania przesiewowe mogą być prowadzone w sposób trwały i pozwalają zidentyfikować większość dzieci, u których w przyszłości rozwinie się cukrzyca typu 1 w stadium 3, czyli klinicznie jawna postać choroby.
Cukrzyca typu 1 rozpoczyna się zazwyczaj na długo przed wystąpieniem typowych objawów, takich jak nasilone pragnienie, utrata masy ciała czy zmęczenie. Rodziny często nie są świadome znaczenia tych symptomów. Jeżeli choroba zostanie rozpoznana zbyt późno, u dziecka może rozwinąć się cukrzycowa kwasica ketonowa – ciężki, potencjalnie zagrażający życiu stan nagły.
Na wiele lat przed ujawnieniem się choroby we krwi można wykryć tak zwane autoprzeciwciała przeciwko antygenom wysp trzustkowych. Rozpoznanie wczesnego stadium na podstawie ich obecności umożliwia przygotowanie rodziny, objęcie dziecka opieką lekarską oraz – w miarę możliwości – uniknięcie ciężkiej dekompensacji metabolicznej. Aktualne wyniki badania Fr1da naukowcy z Helmholtz Munich opublikowali na łamach czasopisma JAMA.
Od rozpoczęcia badania Fr1da w lutym 2015 roku w Bawarii przebadano pod kątem wczesnych stadiów cukrzycy typu 1 ponad 220 tys. dzieci. Badania prowadzono nie w wyspecjalizowanych ośrodkach, lecz w ramach standardowej ambulatoryjnej opieki pediatrycznej. W programie uczestniczyło łącznie 716 lekarzy pediatrów prowadzących praktyki ambulatoryjne.
Fr1da dostarcza tym samym jednych z najobszerniejszych dotychczas dowodów wskazujących, że przesiewowe wykrywanie wczesnych stadiów cukrzycy typu 1 można długoterminowo realizować w zwykłych gabinetach pediatrycznych.
Jak wykrywa się wczesne stadia cukrzycy typu 1
W ramach badania przesiewowego w gabinecie pediatrycznym pobierana jest niewielka próbka krwi, którą następnie analizuje się w laboratorium pod kątem obecności autoprzeciwciał przeciwko antygenom wysp trzustkowych.
Naukowcy rozpoznają wczesne stadium cukrzycy typu 1, jeżeli w dwóch kolejno pobranych próbkach krwi potwierdzona zostanie obecność co najmniej dwóch różnych rodzajów autoprzeciwciał wyspowych.
W stadium 1 stężenie glukozy we krwi pozostaje jeszcze prawidłowe. W stadium 2 pojawiają się pierwsze zaburzenia metabolizmu glukozy. Dopiero stadium 3 odpowiada klinicznie jawnej cukrzycy typu 1, w której konieczne jest rozpoczęcie insulinoterapii.
Większość dzieci nie ma krewnych z cukrzycą typu 1
Podczas pierwszego badania przesiewowego wczesne stadium cukrzycy typu 1 wykryto u 590 dzieci, co odpowiadało około 0,3 proc. wszystkich przebadanych uczestników.
W dalszym okresie obserwacji u 212 spośród tych dzieci rozwinęła się cukrzyca typu 1 w stadium 3. Dzieci rozpoznane wcześniej w ramach badań przesiewowych stanowiły 81 proc. uczestników, u których w późniejszym czasie rozwinęła się kliniczna postać cukrzycy typu 1.
Po pięciu latach prawdopodobieństwo przejścia z wczesnego stadium choroby do klinicznie jawnej cukrzycy typu 1 wynosiło 36,2 proc.
Analiza wykazała, że dzieci posiadające krewnego pierwszego stopnia z cukrzycą typu 1 rzeczywiście są obciążone zwiększonym ryzykiem rozwoju choroby. Mimo to większość dzieci, u których rozwija się cukrzyca typu 1 w stadium 3, nie ma rodzinnego obciążenia tą chorobą.
Zdaniem badaczy oznacza to, że badań przesiewowych nie należy ograniczać wyłącznie do dzieci z grup rodzinnego ryzyka. Po rozpoznaniu wczesnego stadium naukowcy nie stwierdzili również różnic w dalszym przebiegu choroby pomiędzy dziećmi z rodzinnym obciążeniem cukrzycą typu 1 i dziećmi bez takiego obciążenia.
– Dane te pokazują, że prowadzenie badań przesiewowych w całej populacji ma uzasadnienie. Jeżeli będziemy badać wyłącznie dzieci obciążone rodzinnie, przeoczymy większość dzieci, u których w późniejszym czasie rozwinie się cukrzyca typu 1 w stadium 3 – powiedziała dr Christiane Winkler, kierująca zespołem Fr1da w Helmholtz Munich i pierwsza autorka publikacji.
Choroba może postępować w podobnym tempie na kolejnych etapach
Nowym ustaleniem jest obserwacja, że choroba na wszystkich etapach może postępować w zbliżonym tempie. Wśród dzieci znajdujących się w stadium 1 lub 2 roczne prawdopodobieństwo progresji do bardziej zaawansowanego stadium wynosiło około 20 proc.
– Jest to pierwszy wiarygodny dowód wskazujący, że proces chorobowy w trzustce rozpoczyna się już wraz z pojawieniem się autoimmunizacji. Odkrycie to może zasadniczo zmienić nasze podejście do wyboru optymalnego momentu rozpoczęcia interwencji terapeutycznych – powiedziała prof. Anette-Gabriele Ziegler, dyrektorka Institut für Diabetesforschung w Helmholtz Munich i kierowniczka badania.
W cukrzycy typu 1 układ odpornościowy stopniowo niszczy komórki beta wysp trzustkowych, odpowiedzialne za wytwarzanie insuliny. Wyniki badania sugerują, że biologiczny proces prowadzący do utraty tych komórek jest aktywny już od najwcześniejszego stadium autoimmunologicznego, nawet gdy stężenia glukozy pozostają jeszcze prawidłowe.
Powtórne badanie przesiewowe pozwala wykryć kolejne przypadki
Istotne okazało się również przeprowadzenie drugiego badania przesiewowego. Test powtórzono po około trzech latach u ponad 11,7 tys. dzieci, u których pierwszy wynik był prawidłowy.
Podczas ponownego badania zidentyfikowano kolejnych 29 uczestników znajdujących się we wczesnym stadium cukrzycy typu 1. Oznacza to, że częstość wykrywania nowych przypadków podczas powtórnego screeningu była niemal taka sama jak podczas pierwszego testu.
– U niektórych dzieci autoprzeciwciała przeciwko antygenom wysp trzustkowych pojawiają się dopiero w późniejszym okresie dzieciństwa. Dlatego zalecamy powtórzenie badania po upływie kilku lat – wyjaśniła dr Christiane Winkler.
Wynik ten wskazuje, że jednorazowy prawidłowy rezultat nie wyklucza późniejszego rozwoju autoimmunizacji. Optymalny program populacyjnego screeningu może zatem wymagać wykonywania badań w więcej niż jednym punkcie czasowym.
Badania przesiewowe można wdrożyć u wszystkich dzieci
Dodatni wynik badania przesiewowego nie oznacza, że dziecko ma już objawy cukrzycy ani że musi natychmiast rozpocząć insulinoterapię. Rodziny otrzymują informacje, szkolenie oraz dostęp do wyspecjalizowanych ośrodków diabetologicznych.
W ośrodku za pomocą doustnego testu tolerancji glukozy ocenia się, w jakim stopniu metabolizm glukozy u dziecka pozostaje stabilny. Następnie prowadzone są regularne badania kontrolne. Ich celem jest odpowiednio wczesne rozpoznanie przejścia do cukrzycy typu 1 w stadium 3 oraz możliwie skuteczne zapobieganie cukrzycowej kwasicy ketonowej.
– Badanie Fr1da w znaczącym stopniu przyczyniło się do oceny możliwości prowadzenia badań przesiewowych w kierunku cukrzycy typu 1 w populacji ogólnej. Wspieramy Fr1da, ponieważ wczesne rozpoznanie poprawia długoterminowe perspektywy zdrowotne – powiedziała Anne Koralova, Program Officer w Leona M. and Harry B. Helmsley Charitable Trust.
Znaczenie dla terapii modyfikujących przebieg choroby
Dane z badania Fr1da mają również znaczenie dla opracowywania nowych strategii prewencyjnych. Terapie modyfikujące przebieg choroby, czyli metody leczenia wpływające na naturalny rozwój procesu autoimmunologicznego i mogące opóźniać przejście do cukrzycy typu 1 w stadium 3, wymagają odpowiednio wczesnego rozpoznania.
Jednocześnie dane pokazują, jak szybko dzieci mogą przechodzić z jednego stadium do kolejnego. Informacje te stanowią ważną podstawę projektowania przyszłych badań klinicznych, ustalania częstotliwości monitorowania oraz wyboru momentu rozpoczęcia leczenia.
W dłuższej perspektywie celem projektu Fr1da jest włączenie wczesnego wykrywania cukrzycy typu 1 do rutynowego systemu opieki zdrowotnej.
– Badanie pokazuje, że proces chorobowy u dzieci z rodzinnym obciążeniem i bez takiego obciążenia przebiega w porównywalny sposób. Oznacza to z jednej strony, że badania przesiewowe w populacji ogólnej są możliwe do praktycznego wdrożenia. Z drugiej strony terapie skuteczne w jednej z tych grup będą prawdopodobnie skuteczne również w drugiej. Naszym celem jest, aby w przyszłości takie badania przesiewowe były oferowane wszystkim dzieciom, a nie tylko wybranym grupom ryzyka – powiedziała prof. Anette-Gabriele Ziegler.
– Możliwość wczesnego wykrywania cukrzycy typu 1 dzięki badaniom przesiewowym i monitorowaniu stanowi znaczący przełom, który ma ogromny potencjał objęcia szerokich grup populacji oraz korzystnego wpływania na przebieg choroby – powiedziała Esther Latres, Ph.D., Senior Vice President of Research w Breakthrough T1D.
– Badanie Fr1da znacząco poszerzyło naszą wiedzę na temat przebiegu choroby u dzieci, a jednocześnie potwierdziło korzyści i praktyczną możliwość stosowania wczesnego wykrywania jako elementu rutynowej opieki klinicznej. Stanowi ono ważny wkład w rozwój badań klinicznych i ułatwia dostęp do nowych terapii modyfikujących przebieg choroby – dodała Esther Latres.
O badaczkach
Prof. Anette-Gabriele Ziegler jest dyrektorką Institut für Diabetesforschung w Helmholtz Munich oraz profesorką Technische Universität München.
Dr Christiane Winkler jest badaczką w Institut für Diabetesforschung w Helmholtz Munich i kieruje zespołem Fr1da.
O Helmholtz Munich
Helmholtz Munich jest wiodącym biomedycznym ośrodkiem badawczym. Jego misją jest opracowywanie przełomowych rozwiązań na rzecz zdrowszego społeczeństwa w szybko zmieniającym się świecie.
Interdyscyplinarne zespoły badawcze koncentrują się na chorobach uwarunkowanych środowiskowo, w szczególności na leczeniu i profilaktyce cukrzycy, otyłości, alergii oraz przewlekłych chorób płuc. Dzięki wykorzystaniu sztucznej inteligencji i bioinżynierii badacze szybciej przekładają wyniki swoich prac na rozwiązania dostępne dla pacjentów.
Helmholtz Munich zatrudnia ponad 2555 osób i ma siedzibę w Monachium/Neuherbergu. Ośrodek należy do Helmholtz-Gemeinschaft, największej organizacji naukowej w Niemczech, która skupia ponad 48 tys. pracowników i 18 centrów badawczych.
Finansowanie badania
Badanie Fr1da było wspierane przez Breakthrough T1D, LifeScience Stiftung, Leona M. and Harry B. Helmsley Charitable Trust, Deutscher Diabetiker Bund e. V., Bayerisches Staatsministerium für Wirtschaft, Energie und Technologie, EASD–Novo Nordisk Foundation Diabetes Prize for Excellence oraz Deutsches Zentrum für Diabetesforschung.
Źródło: JAMA, Screening Children for Early-Stage Type 1 Diabetes.
DOI: https://doi.org/10.1001/jama.2026.6085
