Borówki niskie (wild blueberries) a zdrowie kardiometaboliczne – aktualny przegląd dowodów naukowych

Nowy przegląd naukowy podsumowuje rosnącą liczbę badań dotyczących wpływu borówek niskich, określanych w literaturze anglojęzycznej jako wild blueberries (Vaccinium angustifolium), na zdrowie kardiometaboliczne. Analizowane obszary obejmują funkcję naczyń krwionośnych, ciśnienie tętnicze, gospodarkę lipidową (cholesterol i triglicerydy) oraz regulację glikemii.

Przegląd został opublikowany w czasopiśmie Critical Reviews in Food Science and Nutrition i opracowany na podstawie eksperckiego sympozjum zorganizowanego przez Wild Blueberry Association of North America (WBANA) w Bar Harbor w stanie Maine. W wydarzeniu uczestniczyło dwunastu ekspertów reprezentujących dziedziny żywienia, technologii żywności, dietetyki, metabolizmu i fizjologii żywienia, kardiologii, neurologii poznawczej, zdrowia jelit i mikrobiologii, a także badań przedklinicznych i klinicznych. Wsparcie finansowe ograniczało się do zwrotu kosztów podróży na sympozjum; autorzy nie otrzymali finansowania na przygotowanie samego manuskryptu.

Artykuł syntetyzuje wyniki 12 badań klinicznych z udziałem ludzi, prowadzonych na przestrzeni 24 lat w czterech krajach, oceniających wpływ borówek niskich na parametry kardiometaboliczne. Uwzględniono również liczne badania kliniczne, translacyjne i mechanistyczne dotyczące zarówno borówek niskich, jak i borówek wysokich (Vaccinium corymbosum), w odniesieniu do szeroko pojętych efektów metabolicznych i sercowo-naczyniowych.

Autorzy wskazują, że najbardziej spójne i powtarzalne wyniki dotyczą poprawy funkcji naczyń krwionośnych. Dane odnoszące się do ciśnienia tętniczego, profilu lipidowego i kontroli glikemii są obiecujące, jednak wymagają potwierdzenia w większych, dobrze kontrolowanych badaniach klinicznych.

Przegląd obejmuje także inne obszary zdrowia powiązane z kondycją kardiometaboliczną, w tym zdrowie jelit oraz funkcje poznawcze.

Poprawa funkcji naczyń krwionośnych

W analizowanej literaturze klinicznej poprawa funkcji naczyń krwionośnych należy do najbardziej konsekwentnie obserwowanych efektów spożycia borówek niskich. Badania sugerują, że mogą one wspierać funkcję śródbłonka, rozumianą jako zdolność naczyń do prawidłowego rozkurczu i adekwatnej odpowiedzi na bodźce hemodynamiczne. Efekty te obserwowano zarówno kilka godzin po jednorazowym spożyciu porcji borówek niskich, jak i po regularnym spożyciu przez okres kilku tygodni lub miesięcy.

Wpływ na mikrobiom jelitowy

Autorzy przeglądu podkreślają, że borówki niskie dostarczają znacznych ilości błonnika oraz polifenoli, które w większości nie są metabolizowane ani wchłaniane w jelicie cienkim – szacuje się, że dotyczy to jedynie około 5–10% tych związków. Pozostała część dociera do jelita grubego, gdzie ulega przekształceniom metabolicznym pod wpływem mikrobioty jelitowej. Powstające metabolity mogą być następnie wchłaniane do krążenia ogólnoustrojowego i odpowiadać nawet za 40% aktywnych związków wykrywanych we krwi po spożyciu produktów bogatych w polifenole.

W jednym z sześciotygodniowych badań klinicznych wykazano, że codzienne spożycie 25 g liofilizowanego proszku z borówek niskich prowadziło do zwiększenia liczebności korzystnych bakterii z rodzaju Bifidobacterium. Przegląd wskazuje mikrobiom jelitowy jako istotny mediator efektów kardiometabolicznych borówek niskich, choć autorzy zaznaczają potrzebę dalszych badań mechanistycznych i interwencyjnych.

Funkcje poznawcze i pamięć

Przegląd obejmuje również badania interwencyjne prowadzone u osób starszych, w których spożycie borówek niskich wiązało się z poprawą wybranych aspektów funkcji poznawczych. Obserwowane efekty mogą być pośrednio związane z poprawą krążenia ogólnoustrojowego oraz innymi korzystnymi zmianami kardiometabolicznymi. W badaniach wykazywano poprawę szybkości przetwarzania informacji oraz pamięci, zarówno po jednorazowym spożyciu, jak i w dłuższych protokołach interwencyjnych.

Zmiany ciśnienia tętniczego, lipidów i glikemii

U osób z podwyższonym ryzykiem kardiometabolicznym kilka badań wykazało klinicznie istotne zmiany w zakresie ciśnienia tętniczego, kontroli glikemii oraz parametrów lipidowych, takich jak cholesterol całkowity, cholesterol LDL i triglicerydy, po kilku tygodniach regularnego spożycia borówek niskich. Autorzy zwracają uwagę, że uzyskiwane efekty mogą być modyfikowane przez wyjściowy stan zdrowia, stosowane leczenie farmakologiczne, dietę podstawową oraz indywidualne różnice w metabolizmie i składzie mikrobiomu jelitowego. Podkreślono potrzebę badań ukierunkowanych na identyfikację osób najlepiej reagujących na interwencję, optymalizację dawek oraz ocenę szerszego panelu biomarkerów.

Potencjalne mechanizmy działania

Jak podkreśla Sarah A. Johnson, PhD, RDN, Associate Professor na Florida State University i główna autorka przeglądu, borówki niskie charakteryzują się wysoką zawartością różnorodnych polifenoli i składników odżywczych, a ich korzystne działanie zdrowotne nie wynika z jednego mechanizmu biologicznego. Dane naukowe wskazują na możliwość jednoczesnego oddziaływania na kilka szlaków istotnych dla zdrowia kardiometabolicznego, w tym funkcję naczyń krwionośnych, procesy zapalne i stres oksydacyjny, metabolizm lipidów i glukozy oraz interakcje z mikrobiomem jelitowym.

W przeglądzie opisano m.in. udział sygnalizacji zależnej od tlenku azotu, modulację odpowiedzi zapalnej i stresu oksydacyjnego oraz złożone interakcje pomiędzy polifenolami borówek niskich a mikrobiotą jelitową.

Ilość i częstość spożycia

W analizowanych badaniach borówki niskie stosowano w różnych formach, w tym jako owoce mrożone, proszek liofilizowany oraz składnik produktów spożywczych. Korzyści zdrowotne obserwowano zarówno przy regularnym spożyciu przez tygodnie lub miesiące, jak i przy ilościach możliwych do zastosowania w codziennej diecie. Najczęściej odpowiadało to spożyciu około jednej szklanki borówek niskich dziennie.

Ze względu na powszechną dostępność borówek niskich w postaci mrożonej, możliwe jest ich całoroczne wykorzystanie, m.in. jako dodatek do koktajli, owsianki, jogurtu, sałatek czy wypieków.

Cechy wyróżniające borówki niskie

Borówki niskie (Vaccinium angustifolium), nazywane w języku angielskim wild blueberries lub lowbush blueberries, rosną naturalnie w północno-wschodniej Ameryce Północnej, głównie w stanie Maine oraz we wschodniej Kanadzie. Występują w trudnych warunkach środowiskowych, takich jak surowe zimy i ubogie gleby, co sprzyja wytwarzaniu szerokiego spektrum związków ochronnych, w tym polifenoli i antocyjanów. Borówki niskie zawierają około 30 różnych form antocyjanów, co odróżnia je od borówek wysokich uprawianych powszechnie w Europie.

Jak zauważa Dorothy Klimis-Zacas, PhD, FACN, Professor of Clinical Nutrition na University of Maine i współautorka przeglądu, borówki niskie były cenione przez ludzi od tysięcy lat. Współczesne badania naukowe dostarczają coraz bardziej szczegółowych danych wyjaśniających, w jaki sposób ich unikalny skład może wspierać zdrowie, gdy są one spożywane jako element zbilansowanej diety.

Źródło: Critical Reviews in Food Science and Nutrition, Wild blueberries and cardiometabolic health: a current review of the evidence
DOI: http://dx.doi.org/10.1080/10408398.2025.2610406