Cukier nasila stan zapalny – nawet przy regularnym szczotkowaniu zębów

Deutsche Gesellschaft für Zahn-, Mund- und Kieferheilkunde (DGZMK) apeluje o szersze spojrzenie na profilaktykę zdrowotną. Cukier nie jest jedynie czynnikiem ryzyka próchnicy – odgrywa istotną rolę w nasilaniu procesów zapalnych zarówno w jamie ustnej, jak i w całym organizmie. Aktualne dane naukowe wskazują, że nawet staranna higiena jamy ustnej nie jest w stanie w pełni zneutralizować negatywnych skutków nadmiernego spożycia cukru.

Choć dzięki programom profilaktycznym oraz powszechnej fluoryzacji częstość próchnicy w Niemczech znacząco się zmniejszyła, utrzymujący się wysoki poziom spożycia cukru nadal sprzyja zapaleniom dziąseł. Co więcej, istnieje ścisły związek między dietą bogatą w cukry proste a chorobami cywilizacyjnymi, takimi jak cukrzyca typu 2, choroby sercowo-naczyniowe czy otyłość.

„Dane jednoznacznie pokazują, że musimy myśleć o profilaktyce szerzej” – podkreśla prof. dr dr Peter Proff, prezes DGZMK. „Jeżeli czynniki żywieniowe wpływają na rozwój chorób zapalnych, potrzebne są nie tylko działania edukacyjne skierowane do jednostek, lecz także rozwiązania systemowe, które realnie ograniczą spożycie cukru w populacji. Zdrowie jamy ustnej jest integralną częścią zdrowia ogólnego, a profilaktyka to coś więcej niż higiena jamy ustnej.”

Dlaczego płytka nazębna nie jest głównym problemem

„Prawidłowa higiena jamy ustnej jest skuteczna, jednak z perspektywy ewolucyjnej szczotkowanie zębów to stosunkowo nowe zjawisko kulturowe” – wyjaśnia prof. dr Johan Wölber, stomatolog, specjalista medycyny żywienia i kierownik Zakładu Periodontologii w Universitätsklinikum Dresden. „Podstawowym czynnikiem determinującym zdrowie jamy ustnej pozostaje dieta.”

Często przywoływane badanie określane jako „badanie paleolityczne” [1] wykazało, że uczestnicy, którzy przez cztery tygodnie nie stosowali nowoczesnych metod higieny jamy ustnej, ale jednocześnie wyeliminowali cukry rafinowane i wysoko przetworzone węglowodany, doświadczyli istotnego zmniejszenia krwawienia dziąseł i markerów zapalenia. Co istotne, mimo wzrostu ilości płytki nazębnej, nie zaobserwowano nasilenia stanu zapalnego. Podważa to klasyczny paradygmat „więcej płytki = więcej zapalenia” w warunkach zmodyfikowanej diety.

Analizy historycznych próbek kamienia nazębnego wskazują ponadto, że mikrobiom jamy ustnej uległ istotnym zmianom wraz z postępem industrializacji i wzrostem spożycia cukru [2]. Sama obecność płytki nazębnej jest zjawiskiem fizjologicznym – patologiczna jest natomiast przewlekła ekspozycja na wysokie dawki cukru.

Mniej cukru – mniej zapalenia dziąseł

Najnowsze dane pochodzące z przeglądu systematycznego i metaanalizy [3] wskazują, że ograniczenie spożycia wolnych cukrów wiąże się istotnie ze zmniejszeniem nasilenia zapalenia dziąseł. Już wcześniejsze randomizowane badanie kliniczne z 2019 roku wykazało, że czterotygodniowa dieta o niskiej zawartości cukru i właściwościach przeciwzapalnych prowadzi do istotnej redukcji krwawienia dziąseł – nawet bez wdrożenia standardowej higieny jamy ustnej [4].

Cukier działa wielokierunkowo. W środowisku jamy ustnej stanowi substrat metaboliczny dla bakterii, nasilając ich aktywność. Jednocześnie w skali ogólnoustrojowej prowadzi do gwałtownych wzrostów glikemii, które sprzyjają aktywacji szlaków zapalnych. Przewlekły, niskiego stopnia stan zapalny uznawany jest obecnie za wspólny mechanizm patogenetyczny wielu chorób, w tym zapalenia przyzębia, cukrzycy typu 2, otyłości, chorób sercowo-naczyniowych, a także niektórych nowotworów i chorób neurodegeneracyjnych.

Spadek próchnicy nie oznacza bezpieczeństwa metabolicznego

Dzięki postępowi stomatologii aż 78% dwunastolatków w Niemczech nie ma obecnie próchnicy [5]. Jednocześnie przeciętne dzienne spożycie cukru wynosi około 100 gramów, co czterokrotnie przekracza zalecenia World Health Organization (WHO) [6].

„Obecnie możliwe jest posiadanie zdrowych, wolnych od próchnicy zębów przy jednoczesnym rozwijaniu chorób zależnych od diety” – zauważa Wölber. „Dlatego dyskusja o zdrowiu jamy ustnej musi obejmować również kwestie żywieniowe.”

Redukcja spożycia cukru jako cel zdrowia publicznego

W tym kontekście DGZMK wskazuje na konieczność podjęcia działań systemowych, szczególnie w odniesieniu do zawartości cukru w napojach słodzonych. W Wielkiej Brytanii wprowadzenie podatku cukrowego doprowadziło do redukcji zawartości cukru w napojach bezalkoholowych o 29%. W Niemczech, gdzie zastosowano jedynie dobrowolne porozumienia z producentami, redukcja wyniosła zaledwie 2% [7].

„Społecznie nauczyliśmy się krytycznie oceniać palenie tytoniu – nie jest już postrzegane jako norma” – podkreśla Wölber. „Podobny poziom świadomości dotyczący nadmiernego spożycia cukru byłby kolejnym logicznym krokiem.”

Źródło: Deutsche Gesellschaft für Zahn-, Mund- und Kieferheilkunde e.V.

Bibliografia:

[1] Baumgartner S, Imfeld T, Schicht O, Rath C, Persson RE, Persson GR. The impact of the stone age diet on gingival conditions in the absence of oral hygiene. J Periodontol. 2009 May;80(5):759-68. doi: 10.1902/jop.2009.080376.

[2] Alt KW, Al-Ahmad A, Woelber JP. Nutrition and Health in Human Evolution-Past to Present. Nutrients. 2022 Aug 31;14(17):3594. doi: 10.3390/nu1417359

[3] Woelber JP, Gebhardt D, Hujoel PP. Free sugars and gingival inflammation: A systematic review and meta-analysis. J Clin Periodontol. 2023 Sep;50(9):1188-1201. doi: 10.1111/jcpe.13831.

[4] Woelber JP, Gärtner M, Breuninger L, Anderson A, König D, Hellwig E, Al-Ahmad A, Vach K, Dötsch A, Ratka-Krüger P, Tennert C. The influence of an anti-inflammatory diet on gingivitis. A randomized controlled trial. J Clin Periodontol. 2019 Apr;46(4):481-490. doi: 10.1111/jcpe.13094.

[5] IDZ (Institut der Deutschen Zahnärzte): 6. Deutsche Mundgesundheitsstudie (DMS 6). Köln, 2025. Verfügbar unter: https://www.deutsche-mundgesundheitsstudie.de

[6] Fischbacher et al.: “Zuckersteuer – Wie lange können wir es uns noch leisten, nichts zu tun?”, Aktuel Ernährungsmed 2025; 50: 29-35, Thieme

[7] von Philipsborn P, Huizinga O, Leibinger A, Rubin D, Burns J, Emmert-Fees K, Pedron S, Laxy M, Rehfuess E. Interim Evaluation of Germany’s Sugar Reduction Strategy for Soft Drinks: Commitments versus Actual Trends in Sugar Content and Sugar Sales from Soft Drinks. Ann Nutr Metab. 2023;79(3):282-290. doi: 10.1159/000529592.