Dominika Wiatrowska: Jak poprawić przygotowanie lekarzy do rozmów z pacjentami u kresu życia?

Rozmowy o śmierci i nieuleczalnej chorobie należą do najtrudniejszych, a jednocześnie najbardziej fundamentalnych zadań komunikacyjnych w praktyce klinicznej. Niezależnie od specjalizacji, każdy lekarz zetknie się z koniecznością przekazania niekorzystnej informacji pacjentowi lub jego rodzinie, czy to o rozpoznaniu, rokowaniach, czy osiągnięciu sufitu terapeutycznego. Rozmowy te wymagają uwzględnienia perspektywy pacjenta, jego bliskich oraz zespołu terapeutycznego, a także prowadzenia ich w warunkach silnego obciążenia emocjonalnego (Anderson i in., 2019; Faulkner, 1998; Morita i in., 2004; Ragan i in., 2008).

Sytuacja w Polsce – fakty na temat rozbieżności w kształceniu

W polskim systemie kształcenia medycznego przygotowanie do prowadzenia rozmów u kresu życia pozostaje niewystarczające. Korespondencja instytucjonalna z trzema uczelniami medycznymi w Polsce (Gdański Uniwersytet Medyczny – GUMed, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu oraz Uniwersytet Warmińsko-Mazurski – UWM w Olsztynie), ukazała istotną rozbieżność w liczbie godzin poświęconych tej tematyce (od niespełna 2 godz. 30 min zajęć praktycznych na GUMed po 10 godzin ćwiczeń symulowanych we Wrocławiu) oraz w stopniu formalizacji nauczania (Gdański Uniwersytet Medyczny, korespondencja instytucjonalna, 26 czerwca 2026; Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, 2025). Tylko dwie, z tych trzech uczelni opierają dydaktykę na protokołach komunikacyjnych.

Wspólnym mianownikiem pozostaje obowiązkowy charakter zajęć oraz, z wyjątkiem UWM Olsztyn, brak ustandaryzowanej, egzaminacyjnej formy weryfikacji kompetencji komunikacyjnych typu OSCE (Objective Structured Clinical Examination), polegającego na symulacji interakcji z pacjentem na podstawie scenariusza z udziałem aktorów lub pacjentów (Gdański Uniwersytet Medyczny, korespondencja instytucjonalna, 26 czerwca 2026; Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, 2025; Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, korespondencja instytucjonalna, 2 czerwca 2026). W krajach, gdzie taki komponent OSCE obowiązuje, umiejętności komunikacyjne są traktowane na równi z umiejętnościami klinicznymi i farmakologicznymi (Harden & Gleeson, 1979).

Negatywne skutki luki kompetencyjnej dla pacjenta, personelu medycznego oraz systemu ochrony zdrowia w Polsce

Niedostateczne przygotowanie lekarzy do rozmów o końcu życia ma konsekwencje systemowe. Może obniżać jakość opieki w ostatniej fazie choroby, sprzyjać interwencjom niezgodnym z celami pacjenta, zwiększać obciążenie emocjonalne rodzin oraz osłabiać zaufanie do systemu ochrony zdrowia, skłaniając pacjentów ku źródłom cyfrowym o wątpliwej jakości (Bernacki & Block, 2014; Bylund Grenklo i in., 2013; Kim i in., 2024; Morita i in., 2004; Royak-Schaler i in., 2006).

Dla personelu medycznego oznacza obciążenie psychiczne, dylematy etyczne i większe ryzyko wypalenia zawodowego, co generuje koszty rotacji kadr i błędów medycznych (Hamidi i in., 2018; Humphrey i in., 2022; Shlobin i in., 2020). Rośnie też ryzyko dezorganizacji dokumentacji oraz niespójności w przekazywaniu decyzji o ograniczeniu terapii między poziomami opieki, zwłaszcza tam, gdzie brak jest jednolitego narzędzia rozpoznawalnego w całym systemie. Z kolei, adekwatnie prowadzona, wczesna rozmowa o celach leczenia zmniejsza wykorzystanie zasobów systemu, poprzez uniknięcie niepotrzebnych hospitalizacji, skracanie pobytu w szpitalu i redukcję agresywnej terapii u kresu życia (Wilson i in., 2020).

Dlaczego teraz potrzebujemy zmiany?

Nowelizacja standardów kształcenia z 2023 r. otworzyła formalną podstawę prawną dla nauczania komunikacji, brakuje jedynie doprecyzowania jej w odniesieniu do opieki u kresu życia, co jest łatwiejsze niż wprowadzanie nowej regulacji (Rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia, 2019/2023).

Według prognoz Głównego Urzędu Statystycznego (2025) udział osób w wieku 60 lat i więcej w populacji Polski, wynoszący obecnie około jednej czwartej, ma wzrosnąć do około 38.3% ogółu ludności w roku 2060. Starzenie się społeczeństwa oznacza wzrost liczby pacjentów wymagających opieki paliatywnej, co czyni inwestycję w te kompetencje przygotowaniem systemu ochrony zdrowia na nieuchronną zmianę demograficzną (Przybyłka, 2025).

Udział osób w wieku 60 lat i więcej w liczbie ludności ogółem według płci (prognoza)

Rysunek 1 Udział osób w wieku 60 lat i więcej w liczbie ludności ogółem według płci (prognoza, 2030-2060), Tablica 5. Źródło: Główny Urząd Statystyczny. (2025). Sytuacja osób starszych w Polsce w 2024 r. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/osoby-starsze/osoby-starsze/sytuacja-osob-starszych-w-polsce-w-2024-r-%2C2%2C7.html

Rekomendacje

Kluczowym krokiem powinno być wprowadzenie obowiązkowego, standaryzowanego modułu kształcenia z zakresu komunikacji w opiece paliatywnej i u kresu życia, obejmującego zajęcia z pacjentami standaryzowanymi, symulacje rozmów oraz refleksję nad emocjonalnym aspektem pracy klinicznej.

Drugim elementem powinno być opracowanie krajowego protokołu komunikacyjnego, inspirowanego brytyjskim modelem ReSPECT (Recommended Summary Plan for Emergency Care and Treatment), który strukturyzuje rozmowy o celach leczenia w opiece u kresu życia i umożliwia spójne dokumentowanie decyzji w całym systemie ochrony zdrowia (Resuscitation Council UK, n.d.). Standaryzacja ułatwi nauczanie, ocenę kompetencji i praktykę kliniczną.

Trzecim elementem reformy powinno być włączenie komunikacji klinicznej do obowiązkowego egzaminu OSCE lub jego odpowiednika w ramach Lekarskiego Egzaminu Końcowego. Ocena powinna obejmować nie tylko poprawność merytoryczną, ale także empatię, klarowność przekazu i umiejętność wspólnego podejmowania decyzji.

Wdrożenie warto rozpocząć pilotażowo, z niezależną ewaluacją efektów przed wdrożeniem ogólnokrajowym.

Podsumowanie

Luka kompetencyjna w komunikacji u kresu życia ma negatywny wpływ na lekarzy, pacjentów i cały system ochrony zdrowia. W erze sztucznej inteligencji doświadczenie żałoby i umierania pozostaje wyjątkowo ludzkie. Umiejętność czerpania z autopsji emocjonalnej jako źródła wiedzy, w odróżnieniu od mechanicznie odtwarzanych zwrotów empatycznych, jest kompetencją, której nie da się skomputeryzować. Wobec starzejącego się społeczeństwa oraz, szerszej niż wcześniej, dostępności do informacji medycznych i pseudomedycznych, inwestycja w kształcenie ludzkich kompetencji komunikacyjnych w sytuacjach końca życia staje się koniecznością.

Źródła

Anderson, R. J., Bloch, S., Armstrong, M., Stone, P. C., & Low, J. T. (2019). Communication between healthcare professionals and relatives of patients approaching the end-of-life: A systematic review of qualitative evidence. Palliative Medicine, 33(8), 926-941. https://doi.org/10.1177/0269216319852007

Bernacki, R. E., & Block, S. D. (2014). Communication About Serious Illness Care Goals: A Review and Synthesis of Best Practices. JAMA Internal Medicine, 174(12), 1994. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2014.5271

Bylund Grenklo, T., Kreicbergs, U. C., Valdimarsdóttir, U. A., Nyberg, T., Steineck, G., & Fürst, C. J. (2013). Communication and Trust in the Care Provided to a Dying Parent: A Nationwide Study of Cancer-Bereaved Youths. Journal of Clinical Oncology, 31(23), 2886-2894. https://doi.org/10.1200/JCO.2012.46.6102

Faulkner, A. (1998). ABC of palliative care: Communication with patients, families, and other professionals. BMJ, 316(7125), 130-132. https://doi.org/10.1136/bmj.316.7125.130

Gdański Uniwersytet Medyczny. (2026, 26 czerwca). Korespondencja instytucjonalna dot. nauczania komunikacji w medycynie paliatywnej [niepublikowana korespondencja e-mail].

Główny Urząd Statystyczny. (2025). Sytuacja osób starszych w Polsce w 2024 r. https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6002/2/7/1/sytuacja_osob_starszych_w_polsce_w_2024_r..pdf

Hamidi, M. S., Bohman, B., Sandborg, C., Smith-Coggins, R., De Vries, P., Albert, M. S., Murphy, M. L., Welle, D., & Trockel, M. T. (2018). Estimating institutional physician turnover attributable to self-reported burnout and associated financial burden: A case study. BMC Health Services Research, 18(1), 851. https://doi.org/10.1186/s12913-018-3663-z

Harden, R. M., & Gleeson, F. A. (1979). Assessment of clinical competence using an objective structured clinical examination (OSCE). Medical Education, 13(1), 39-54. https://doi.org/10.1111/j.1365-2923.1979.tb00918.x

Humphrey, K. E., Sundberg, M., Milliren, C. E., Graham, D. A., & Landrigan, C. P. (2022). Frequency and Nature of Communication and Handoff Failures in Medical Malpractice Claims. Journal of Patient Safety, 18(2), 130-137. https://doi.org/10.1097/PTS.0000000000000937

Kim, M. J., Admane, S., Chang, Y. K., Shih, K. K., Reddy, A., Tang, M., Cruz, M. D. L., Taylor, T. P., Bruera, E., & Hui, D. (2024). Chatbot Performance in Defining and Differentiating Palliative Care, Supportive Care, Hospice Care. Journal of Pain and Symptom Management, 67(5), e381-e391. https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2024.01.008

Minister Edukacji i Nauki. (2023). Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 29 września 2023 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodów lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (Dz.U. 2023 poz. 2152).

Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego. (2019). Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 lipca 2019 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (Dz.U. 2019 poz. 1573; tekst jednolity: Dz.U. 2021 poz. 755).

Morita, T., Akechi, T., Ikenaga, M., Kizawa, Y., Kohara, H., Mukaiyama, T., Nakaho, T., Nakashima, N., Shima, Y., Matsubara, T., Fujimori, M., & Uchitomi, Y. (2004). Communication about the ending of anticancer treatment and transition to palliative care. Annals of Oncology, 15(10), 1551-1557. https://doi.org/10.1093/annonc/mdh386

Przybyłka, A. (2025). Starzenie się populacji wyzwaniem dla polskiego systemu ochrony zdrowia i pomocy społecznej. Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy, (82), 74-86. https://doi.org/10.15584/nsawg.2025.2.5

Ragan, S., Wittenberg-Lyles, E., Goldsmith, J. V., & Sanchez-Reilly, S. (2008). Communication as comfort: Multiple voices in palliative care. Routledge.

Resuscitation Council UK. (n.d.). ReSPECT. https://www.resus.org.uk/respect

Royak-Schaler, R., Gadalla, S. M., Lemkau, J. P., Ross, D. D., Alexander, C., & Scott, D. (2006). Family Perspectives on Communication With Healthcare Providers During End-of-Life Cancer Care. Oncology Nursing Forum, 33(4), 753-760. https://doi.org/10.1188/06.ONF.753-760

Shlobin, N. A., Sheldon, M., & Lam, S. (2020). Informed consent in neurosurgery: A systematic review. Neurosurgical Focus, 49(5), E6. https://doi.org/10.3171/2020.8.FOCUS20611

Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu. (2025). Sylabus przedmiotu Medycyna paliatywna, rok akademicki 2025/26 [dokument programowy]. Katedra i Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii. https://sylabusy.umw.edu.pl

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. (2026, 2 czerwca). Korespondencja instytucjonalna dot. nauczania komunikacji z pacjentem [niepublikowana korespondencja e-mail].

Wilson, J. G., English, D. P., Owyang, C. G., Chimelski, E. A., Grudzen, C. R., Wong, H., Aslakson, R. A., Aslakson, R., Ast, K., Carroll, T., Dzeng, E., Harrison, K. L., Kaye, E. C., LeBlanc, T. W., Lo, S. S., McKenna, K., Nageswaran, S., Powers, J., Rotella, J., … Vickey, T. (2020). End-of-Life Care, Palliative Care Consultation, and Palliative Care Referral in the Emergency Department: A Systematic Review. Journal of Pain and Symptom Management, 59(2), 372-383.e1. https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2019.09.020

Informacja o programie Young Think Policy Briefs

Praca powstała w ramach programu Young Think Policy Briefs, organizowanego przez Stowarzyszenie Young Think.

Stowarzyszenie Young Think to apartyjny studencki think tank, który łączy intelektualny potencjał polskich studentów – z kraju i zagranicy – w tworzeniu propozycji polityk publicznych.

https://www.youngthink.pl