Genetyczny czynnik ryzyka i infekcja wirusowa wspólnie przyczyniają się do rozwoju stwardnienia rozsianego

Jednym z głównych czynników wyzwalających stwardnienie rozsiane (SM) jest zakażenie wirusem Epsteina–Barr (EBV). Istotną rolę odgrywają jednak również określone warianty genetyczne. Naukowcy z University of Zurich wykazali, że to właśnie molekularna interakcja pomiędzy środowiskowymi i genetycznymi czynnikami ryzyka ostatecznie prowadzi do rozwoju choroby.

Najnowsze ustalenia sugerują, że wirus Epsteina–Barr uczestniczy zarówno w inicjacji stwardnienia rozsianego, jak i w kształtowaniu jego przebiegu. Każda osoba chorująca na SM przebyła wcześniej zakażenie EBV, przy czym wirusa tego nosi również około 95% zdrowej populacji. Sama infekcja tym powszechnym wirusem z rodziny herpeswirusów nie jest więc wystarczająca do rozwoju choroby. Jeżeli jednak zakażenie EBV następuje w późnym okresie dojrzewania i przebiega objawowo – jako mononukleoza zakaźna – wywołuje wyjątkowo silną odpowiedź immunologiczną, co istotnie zwiększa ryzyko rozwoju SM.

Zespół badawczy z Institute of Experimental Immunology na University of Zurich (UZH) przedstawił nowe wyniki pokazujące, w jaki sposób wirus Epsteina–Barr, działając wspólnie z wariantem genetycznym typowym dla SM, przyczynia się do zapoczątkowania choroby. Badaniom, kierowanym przez Rolanda Martina, towarzyszyła współpraca naukowców z Hefei (Chiny), University of Tübingen oraz Imperial College London.

Dwa typy komórek układu odpornościowego napędzają odpowiedź autoimmunologiczną w SM

„Oprócz zakażenia EBV istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne, w szczególności tzw. haplotyp HLA-DR15” – wyjaśnia Roland Martin. Cząsteczki HLA pełnią funkcję receptorów dla określonych leukocytów, które są kluczowe w obronie przeciwwirusowej, a jednocześnie odgrywają centralną rolę w patogenezie stwardnienia rozsianego. W połączeniu z cząsteczką HLA-DR15 limfocyty T rozpoznają komponenty wirusa Epsteina–Barr. Sam wirus zakaża również limfocyty B – inną populację komórek odpornościowych – w których utrzymuje się przez całe życie. „Zarówno limfocyty T, jak i przeciwciała produkowane przez limfocyty B zwykle bardzo skutecznie kontrolują zakażenie i zapobiegają reaktywacji wirusa” – podkreśla Martin.

Jednocześnie jednak, obok funkcji ochronnej, oba typy komórek odpornościowych mogą czasami rozpoznawać nie tylko składniki wirusa, lecz także własne struktury komórek mózgowych. W rezultacie zarówno limfocyty T, jak i B są bezpośrednio zaangażowane w reakcję autoimmunologiczną w SM. EBV zmienia wzorzec aktywowanych genów w zakażonych limfocytach B, co prowadzi do produkcji białka mieliny będącego jednym z kluczowych autoantygenów w stwardnieniu rozsianym.

Własne struktury organizmu aktywują komórki odpornościowe

Fragmenty tego białka są prezentowane na powierzchni zakażonych limfocytów B w kompleksie z cząsteczką HLA-DR15 i rozpoznawane przez limfocyty T. Aktywowane komórki odpornościowe rozpoczynają następnie atak na osłonkę mielinową neuronów w mózgu i rdzeniu kręgowym. Postępujące uszkodzenie mieliny, która pełni funkcję ochronną i umożliwia sprawne przewodzenie impulsów nerwowych, prowadzi do szerokiego spektrum objawów neurologicznych, takich jak porażenia, zaburzenia widzenia czy przewlekłe zmęczenie.

„Nasze badanie pokazuje, w jaki sposób najważniejsze środowiskowe i genetyczne czynniki ryzyka mogą współdziałać w rozwoju stwardnienia rozsianego i inicjować odpowiedź autoimmunologiczną skierowaną przeciwko składnikom mieliny w mózgu” – podsumowuje Martin. Obecnie liczne zespoły badawcze, firmy biotechnologiczne i farmaceutyczne pracują nad szczepionkami przeciwko EBV. Wirus ten odgrywa bowiem istotną rolę nie tylko w SM, ale także w innych chorobach autoimmunologicznych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów czy toczeń układowy, a ponadto jest czynnikiem etiologicznym wielu nowotworów. „Nasze wyniki ujawniają mechanizmy, które mogą stać się celem nowych strategii terapeutycznych” – zaznacza Martin.

Źródło: Cell, EBV Infection and HLA-DR15 Jointly Drive Multiple Sclerosis by Myelin Peptide Presentation
DOI: http://dx.doi.org/10.1016/j.cell.2025.12.046