„Movement span” jako trzeci wymiar starzenia. Nowa koncepcja uzupełnia długość życia i okres życia w zdrowiu

Dotychczasowa dyskusja o starzeniu koncentrowała się przede wszystkim na długości życia oraz liczbie lat przeżytych w zdrowiu. Prof. Li Li z Georgia Southern University proponuje rozszerzenie tego modelu o trzeci wymiar – „movement span”, czyli okres życia, w którym człowiek zachowuje zdolność do pewnego, responsywnego i adaptacyjnego poruszania się. Zdaniem autora pogarszanie jakości ruchu może pojawiać się wcześniej niż jawne objawy choroby i dlatego ocena funkcji ruchowych mogłaby dostarczać informacji istotnych dla geriatrii, rehabilitacji, profilaktyki i zdrowia publicznego.

W artykule:

• czym jest zaproponowany konstrukt „movement span”,
• jak różni się od długości życia i okresu życia w zdrowiu,
• dlaczego pogorszenie jakości ruchu może poprzedzać rozpoznanie choroby,
• jakie parametry można wykorzystywać do oceny funkcji ruchowych,
• na czym polega opisany przez autora „paradoks unikania”,
• jak koncepcja może wpłynąć na praktykę kliniczną i zdrowie publiczne.

Nie tylko jak długo żyjemy, ale jak długo zachowujemy swobodę ruchu

W badaniach nad starzeniem jednym z podstawowych punktów odniesienia pozostaje długość życia. Drugim istotnym pojęciem jest okres życia w zdrowiu, określający czas przeżywany bez powodującej niesprawność choroby. Prof. Li Li z Georgia Southern University zwraca jednak uwagę, że oba te podejścia nie opisują w pełni jednego z podstawowych elementów codziennego funkcjonowania – jakości ruchu i zdolności człowieka do dostosowywania ruchu do zmieniających się warunków.

W opublikowanym w Journal of Sport and Health Science artykule opiniotwórczym autor formalnie proponuje wprowadzenie konstruktu określanego jako movement span. Można go rozumieć jako okres życia, podczas którego człowiek zachowuje zdolność do poruszania się z odpowiednią pewnością, szybkością reakcji i kontrolą adaptacyjną.

Publikacja została udostępniona online 2 czerwca 2026 r. i ukazała się w tomie 15 czasopisma. Według informacji prasowej jest to pierwsza formalna propozycja potraktowania movement span jako odrębnego konstruktu funkcjonującego obok długości życia i okresu życia w zdrowiu. Koncepcja została sformułowana na podstawie wiedzy z zakresu nauki o starzeniu, kontroli motorycznej i geriatrii klinicznej.

Czym jest „movement span”?

Autor definiuje movement span jako okres życia, w którym dana osoba może poruszać się pewnie, reagować na zmiany i adaptacyjnie kontrolować własny ruch. Nie chodzi zatem wyłącznie o zachowaną możliwość chodzenia czy wykonania określonego ruchu.

Istotą proponowanego konstruktu jest zdolność organizmu do dostosowania zachowania ruchowego w czasie rzeczywistym. Obejmuje ona między innymi reagowanie na nieoczekiwane zmiany otoczenia, płynne przechodzenie pomiędzy różnymi wzorcami ruchu oraz utrzymywanie odpowiedniej sprawności w zmiennych warunkach życia codziennego.

W tym ujęciu człowiek może nadal być zdolny do wykonania określonego zadania, ale sposób, w jaki je wykonuje, może już wskazywać na zawężanie się jego możliwości adaptacyjnych. Różnica ta jest szczególnie istotna, ponieważ klasyczna ocena oparta wyłącznie na obecności lub braku choroby może nie odzwierciedlać subtelnych zmian funkcjonalnych.

Autor wiąże jakość ruchu również z autonomią, tożsamością i możliwością swobodnego uczestnictwa w życiu społecznym. Zdolność przemieszczania się bez konieczności ciągłego świadomego kontrolowania każdego ruchu ma więc znaczenie wykraczające poza samą sprawność mięśniowo-szkieletową.

Trzy części procesu starzenia

W zaproponowanym modelu długość życia, okres życia w zdrowiu oraz movement span są konstruktami hierarchicznie ze sobą powiązanymi i częściowo nakładającymi się.

Długość życia stanowi najszerszą granicę i obejmuje cały okres od początku życia do śmierci.

Okres życia w zdrowiu znajduje się w obrębie długości życia i opisuje lata przeżyte bez powodującej niesprawność choroby.

Movement span ma natomiast znajdować się wewnątrz obu wcześniejszych wymiarów. Zgodnie z przedstawioną koncepcją zdolność do pewnego i adaptacyjnego poruszania się może zacząć pogarszać się wcześniej niż stan zdrowia oceniany przez pryzmat rozpoznanych chorób.

To właśnie różnica czasowa między początkiem pogarszania się funkcji ruchowych a późniejszym ujawnieniem się bardziej oczywistych problemów zdrowotnych jest jednym z najważniejszych elementów proponowanego modelu.

Pogorszenie ruchu może pojawić się wcześniej niż jawna patologia

Według autora movement span może zacząć się zawężać przed pojawieniem się jawnej patologii organicznej. Zmiany mogą początkowo mieć charakter dyskretny i nie muszą być interpretowane przez pacjenta jako objaw choroby.

W informacji prasowej wskazano między innymi na wolniejszy czas reakcji, zmniejszenie zdolności odzyskiwania równowagi oraz coraz wyraźniejszą preferencję dla przewidywalnych warunków wykonywania ruchu.

W tym ujęciu istotne staje się nie tylko pytanie, czy pacjent potrafi chodzić, wstać z krzesła albo zmienić kierunek poruszania się, ale również jak radzi sobie w sytuacji wymagającej szybkiej modyfikacji ruchu.

Przykładowym elementem codziennego funkcjonowania może być konieczność odpowiedniego zareagowania po potknięciu, przejścia przez zatłoczone pomieszczenie czy automatycznego dostosowania kroku podczas schodzenia z krawężnika. Według autora właśnie takie sytuacje lepiej odzwierciedlają adaptacyjny charakter sprawności ruchowej niż sama możliwość wykonania prostego, przewidywalnego zadania.

„Paradoks unikania” może przyspieszać utratę funkcji

Koncepcja movement span ma również pomóc w opisaniu mechanizmu określonego w publikacji jako „paradoks unikania”.

Wraz ze stopniowym zmniejszaniem się możliwości ruchowych człowiek może zacząć sam ograniczać własną aktywność. Może wybierać bardziej przewidywalne środowisko, unikać trudniejszych sytuacji ruchowych i zawężać zakres wykonywanych czynności.

Zgodnie z przedstawionym modelem takie ograniczanie zachowania może następnie przyspieszać dalsze pogarszanie funkcji fizycznych. Powstaje w ten sposób potencjalne sprzężenie zwrotne: słabsza zdolność adaptacji prowadzi do ograniczania aktywności, a mniejsza aktywność sprzyja dalszemu zawężaniu możliwości ruchowych.

Autor podkreśla tym samym, że znaczenie movement span nie powinno być ograniczane jedynie do przewidywania ryzyka upadku czy śmiertelności. Proponowany konstrukt ma opisywać szerszy wymiar codziennej samodzielności.

Jak można mierzyć „movement span”?

Aby proponowany konstrukt mógł mieć znaczenie w praktyce klinicznej i zdrowiu publicznym, konieczna jest możliwość jego wiarygodnego pomiaru. Prof. Li wskazuje kilka elementów, które mogą tworzyć ocenę funkcji ruchowych.

Prędkość chodu

Według autora prędkość chodu oceniana na standaryzowanym dystansie ma obecnie najsilniejszą bazę dowodową jako funkcjonalny wskaźnik związany ze starzeniem. Pomiar powinien uwzględniać zarówno zwykłe, jak i maksymalne tempo chodu.

Sama prędkość chodu nie wyczerpuje jednak proponowanego pojęcia movement span. Konstrukt ma obejmować przede wszystkim jakość i adaptacyjność zachowania ruchowego w zmieniających się warunkach.

Równowaga w różnych warunkach sensorycznych

Drugim elementem proponowanej oceny jest równowaga badana w zróżnicowanych warunkach sensorycznych. Takie podejście ma pozwalać na ocenę zdolności dostosowania kontroli postawy do zmian w otoczeniu.

Czas reakcji

Kolejną składową jest reakcja na bodźce pojawiające się niespodziewanie. Autor podkreśla znaczenie szybkości odpowiedzi ruchowej, ponieważ codzienne funkcjonowanie nie odbywa się w całkowicie przewidywalnym środowisku.

Przejścia między zadaniami ruchowymi

Ocena powinna również obejmować zdolność rozpoczynania i zatrzymywania ruchu, wykonywania zwrotów oraz zmiany kierunku poruszania się. Są to zadania wymagające płynnego przechodzenia pomiędzy różnymi elementami kontroli motorycznej.

Test Timed Up and Go

Prof. Li wskazuje również na test Timed Up and Go (TUG). Jest to złożone zadanie obejmujące wstanie z pozycji siedzącej, przejście trzech metrów, wykonanie zwrotu, powrót oraz ponowne przyjęcie pozycji siedzącej.

Według autora TUG dobrze odzwierciedla wymagania związane z przejściami ruchowymi występującymi w życiu codziennym i może być szczególnie użyteczny w ocenie adaptacyjnej kontroli motorycznej.

W kierunku wcześniejszego wykrywania pogorszenia funkcjonalnego

Jednym z najważniejszych założeń proponowanego modelu jest możliwość rozpoznawania niekorzystnych zmian wcześniej niż w przypadku oceny koncentrującej się wyłącznie na rozpoznanych chorobach.

W komentarzu do publikacji prof. Li zwraca uwagę, że przez dziesięciolecia pytanie dotyczące starzenia ewoluowało od „jak długo człowiek żyje?” do „jak długo żyje dobrze?”. Problem polega jednak na tym, że dobre funkcjonowanie było często utożsamiane przede wszystkim z brakiem rozpoznanej choroby.

Koncepcja movement span ma rozszerzyć tę perspektywę o zdolność wykonywania codziennych czynności z odpowiednią pewnością i bez nadmiernej świadomej kontroli. Zmniejszenie tej zdolności może rozpoczynać się wcześniej niż pojawienie się jawnych problemów zdrowotnych.

W proponowanym modelu ocena ruchu miałaby więc potencjalnie pełnić funkcję wcześniejszego sygnału ostrzegawczego. Celem byłoby identyfikowanie pogarszającej się funkcji w okresie, w którym możliwe jest jeszcze podjęcie działań przed wystąpieniem upadków i przed dalszym ograniczeniem samodzielności.

Znaczenie dla praktyki klinicznej

Przyjęcie koncepcji movement span wymagałoby spojrzenia na sprawność ruchową nie tylko jako następstwo choroby, ale jako odrębny wymiar funkcjonowania człowieka.

W praktyce klinicznej oznaczałoby to większe zainteresowanie jakością poruszania się, zdolnością reagowania na nieprzewidziane sytuacje oraz możliwością adaptacji zachowania ruchowego do zmieniających się warunków.

Z punktu widzenia autora pomiar funkcji ruchowych mógłby dzięki temu mieć znaczenie także wtedy, gdy pacjent nie prezentuje jeszcze jawnej niepełnosprawności. Zmiana sposobu poruszania się mogłaby stanowić sygnał poprzedzający bardziej zaawansowane ograniczenie funkcjonalne.

Publikacja nie przedstawia jednak nowych wartości granicznych dla poszczególnych testów ani pojedynczego, zwalidowanego narzędzia służącego do wyliczania „movement span”. Jest to przede wszystkim propozycja ram koncepcyjnych, które mają ukierunkować dalszą dyskusję badawczą i kliniczną.

Znaczenie dla zdrowia publicznego i polityki zdrowotnej

Autor wskazuje, że proponowane podejście może mieć zastosowanie nie tylko w indywidualnej ocenie pacjenta. Movement span ma potencjalne znaczenie dla badań naukowych, zdrowia publicznego, polityki społecznej i opieki zorientowanej na potrzeby konkretnej osoby.

Model przesuwa punkt ciężkości z samego wydłużania życia na jak najdłuższe utrzymanie znaczącej dla człowieka mobilności. W tym ujęciu pomyślne starzenie nie oznacza jedynie dłuższego życia czy większej liczby lat bez rozpoznanej choroby, ale również zachowanie możliwości swobodnego i celowego poruszania się.

Autor wskazuje także na potrzebę polityki sprzyjającej aktywności oraz wspierania celowego ruchu przez całe życie. Ocena funkcji ruchowych mogłaby zostać szerzej wykorzystywana zarówno w badaniach naukowych, jak i w praktyce klinicznej oraz działaniach z zakresu zdrowia publicznego.

Koncepcja wymagająca dalszej oceny

Movement span jest na obecnym etapie konstruktem zaproponowanym w artykule opiniotwórczym, a nie nową jednostką kliniczną ani samodzielnie zwalidowanym wskaźnikiem rokowniczym. Publikacja nie opisuje badania interwencyjnego, grupy pacjentów ani wyników klinicznych uzyskanych w nowym eksperymencie.

Znaczenie koncepcji polega przede wszystkim na zaproponowaniu dodatkowego sposobu opisywania procesu starzenia. Zamiast ograniczać ocenę do pytania, czy człowiek żyje i czy rozpoznano u niego chorobę powodującą niesprawność, autor proponuje dodatkowe pytanie: jak długo zachowuje on zdolność do pewnego, płynnego i adaptacyjnego poruszania się w rzeczywistym środowisku?

Jeżeli przyszłe badania potwierdzą przydatność takiego podejścia oraz umożliwią jego standaryzację, movement span może stać się dodatkowym sposobem opisywania funkcjonalnego wymiaru starzenia. Na obecnym etapie należy jednak traktować go jako propozycję ram teoretycznych i kierunek dalszych badań.

Źródło: Journal of Sport and Health Science, „Movement span: Extending the discourse on aging beyond life span and health span”
DOI: https://doi.org/10.1016/j.jshs.2026.101150