Nierówności zdrowotne w Europie: analiza możliwej do uniknięcia śmiertelności

Postęp w ograniczaniu przedwczesnej śmiertelności w Niemczech nie przełożył się na zmniejszenie dystansu wobec najlepiej radzących sobie regionów Europy Zachodniej. Nowa analiza obejmująca ponad 500 regionów wskazuje na utrzymujące się, a miejscami pogłębiające się nierówności zdrowotne oraz znaczenie czynników społecznych i stylu życia.

W artykule

• Skala i definicja możliwej do uniknięcia śmiertelności
• Porównanie Niemiec z innymi regionami Europy Zachodniej
• Geograficzne „hotspoty” i „coldspoty” śmiertelności
• Rola profilaktyki i systemu opieki zdrowotnej
• Znaczenie czynników społeczno-ekonomicznych
• Metodologia i zakres badania

Pomimo znaczących postępów w redukcji możliwej do uniknięcia śmiertelności w ciągu ostatnich dekad, Niemcy nie zdołały zmniejszyć dystansu do wielu regionów Europy Zachodniej. W porównaniu z krajami osiągającymi szczególnie dobre wyniki – jak Szwajcaria – różnice te uległy wręcz pogłębieniu. Za możliwe do uniknięcia uznaje się zgony, którym można było zapobiec dzięki skutecznej opiece medycznej lub działaniom profilaktycznym.

Wnioski te pochodzą z badania przeprowadzonego przez naukowców z Bundesinstitut für Bevölkerungsforschung (BiB) oraz Uniwersytetów w Groningen i Oldenburgu, opublikowanego w czasopiśmie European Journal of Population. Analiza objęła dane z 581 regionów Europy w latach 2002–2019.

Jak podkreśla dr Michael Mühlichen z BiB, współautor publikacji, wiele regionów Niemiec wykazuje konsekwentnie wyższe wskaźniki możliwej do uniknięcia śmiertelności niż inne obszary Europy Zachodniej. Szczególnie dotknięty jest północno-wschodni obszar kraju, obejmujący m.in. północną Turyngię, wschodnią Dolną Saksonię oraz rozległe części Saksonii-Anhalt, Brandenburgii i Meklemburgii-Pomorza Przedniego.

Analiza przestrzenna ujawnia wyraźny wzorzec regionalny. W Szwajcarii oraz w wielu częściach Włoch, Francji i Hiszpanii obserwuje się relatywnie niską liczbę zgonów możliwych do uniknięcia – regiony te określono jako stabilne „coldspoty”. W Niemczech jedynie obszar pomiędzy Tybingą a Ulm okresowo osiągał podobnie korzystne wyniki. Z kolei „hotspoty”, czyli regiony o wysokiej możliwej do uniknięcia śmiertelności, zidentyfikowano poza Niemcami m.in. w Belgii, północnej i północno-wschodniej Francji, we wschodniej Austrii oraz w południowo-zachodniej Hiszpanii.

Przyczyn tak znacznych różnic regionalnych badacze upatrują zarówno w zróżnicowanej skuteczności systemów ochrony zdrowia – zwłaszcza w zakresie wczesnej diagnostyki i leczenia – jak i w odmiennych wzorcach zachowań zdrowotnych populacji. Szczególne znaczenie przypisuje się profilaktyce. W Niemczech nadal istnieje potencjał do ograniczenia ekspozycji na główne czynniki ryzyka, takie jak palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu, nieprawidłowa dieta oraz brak aktywności fizycznej.

Różnice w śmiertelności między regionami – zarówno wewnątrz państw, jak i pomiędzy nimi – wskazują, że nierówności zdrowotne w Europie nie mogą być wyjaśnione wyłącznie różnicami w organizacji systemów opieki zdrowotnej. Istotną rolę odgrywają także determinanty społeczno-ekonomiczne, takie jak poziom dochodów, wykształcenie czy perspektywy zatrudnienia. Jak zauważa dr Pavel Grigoriev z BiB, działania zdrowia publicznego powinny być w większym stopniu dostosowane do specyfiki regionalnej, uwzględniając lokalne warunki społeczne i wzorce zachowań zdrowotnych.

Możliwa do uniknięcia śmiertelność obejmuje przedwczesne zgony w populacji w wieku od 0 do poniżej 75 lat, którym można było zapobiec poprzez skuteczną interwencję medyczną lub działania profilaktyczne. W jej ramach wyróżnia się zgony możliwe do uniknięcia dzięki opiece medycznej – czyli takie, którym można było zapobiec poprzez wczesne wykrycie choroby oraz odpowiednie leczenie – oraz zgony możliwe do uniknięcia dzięki profilaktyce, obejmujące przypadki związane z czynnikami stylu życia, środowiskiem lub bezpieczeństwem. Klasyfikacja opiera się na przyczynie zgonu wpisanej w dokumentacji medycznej. Analiza ogranicza się do okresu do 2019 roku, ponieważ dane po 2020 roku zostały istotnie zaburzone przez pandemię COVID-19, co mogłoby zniekształcić ocenę długoterminowych trendów.

Źródło: European Journal of Population, “Spatial Differences in Avoidable Mortality Across 581 European Districts, 2002–2019”
DOI: https://doi.org/10.1007/s10680-025-09761-7