Otyłość brzuszna i niedobór witaminy D ponad dwukrotnie zwiększają ryzyko zgonu po 50. roku życia

Współwystępowanie otyłości brzusznej i znacznego niedoboru witaminy D może wiązać się ze szczególnie wysokim ryzykiem przedwczesnego zgonu u osób po 50. roku życia. W badaniu obejmującym 5520 uczestników ryzyko śmierci u osób z obiema nieprawidłowościami było o 123% wyższe niż u osób bez otyłości brzusznej i niedoboru witaminy D. Wyniki wskazują na potrzebę równoczesnej oceny obwodu talii oraz stężenia 25-hydroksywitaminy D, ale ze względu na obserwacyjny charakter analizy nie dowodzą, że samo wyrównanie niedoboru witaminy D zmniejsza śmiertelność.

W artykule:

• Jak współwystępowanie otyłości brzusznej i niedoboru witaminy D wiąże się ze śmiertelnością
• Jak zdefiniowano analizowane czynniki ryzyka
• Jakie wyniki uzyskano podczas sześcioletniej obserwacji
• Dlaczego tkanka tłuszczowa może zmniejszać dostępność witaminy D
• Jak przewlekły stan zapalny może wpływać na ryzyko sercowo-metaboliczne
• Jak interpretować wyniki badania w praktyce klinicznej

Połączenie dwóch czynników ryzyka

Badanie obejmujące ponad 5500 osób w wieku co najmniej 50 lat zwróciło uwagę na potencjalnie niekorzystne konsekwencje współwystępowania otyłości brzusznej i niedoboru witaminy D. U uczestników spełniających kryteria obu stanów ryzyko zgonu było o 123% wyższe niż u osób, u których nie stwierdzono żadnego z nich.

Wyniki opublikowane w czasopiśmie Diabetes, Obesity and Metabolism sugerują, że otyłość brzuszna i niedobór witaminy D mogą nie tylko niezależnie wiązać się ze śmiertelnością, lecz także tworzyć szczególnie niekorzystną kombinację. Badacze podkreślają jednak przede wszystkim znaczenie jednoczesnego monitorowania stanu odżywienia witaminą D oraz parametrów wskazujących na nadmierne nagromadzenie trzewnej tkanki tłuszczowej.

– Otyłość brzuszna jest dobrze znanym czynnikiem ryzyka, ponieważ wiąże się ze stanem zapalnym i zaburzeniami metabolicznymi. Witamina D jest natomiast hormonem oddziałującym na różne narządy, a jej niedobór zakłóca wiele funkcji organizmu. Kiedy oba stany występują jednocześnie, jeden może nasilać skutki drugiego, jeszcze bardziej zwiększając ryzyko zgonu – wyjaśnił prof. Tiago Silva Alexandre z Department of Gerontology at the Federal University of São Carlos, koordynator badania.

Zdaniem badacza kontrolowanie stężenia witaminy D oraz leczenie nadmiernego nagromadzenia tłuszczu w obrębie jamy brzusznej powinny być traktowane jako ważne elementy profilaktyki przedwczesnej śmierci, szczególnie u osób po 50. roku życia.

Badanie objęło 5520 osób po 50. roku życia

Analizę przeprowadzono we współpracy z University College London. Badanie było finansowane przez Fundação de Amparo à Pesquisa do Estado de São Paulo i objęło 5520 osób w wieku 50 lat lub starszych, obserwowanych przez sześć lat.

Uczestnicy należeli do kohorty English Longitudinal Study of Ageing, jednego z największych programów badawczych poświęconych procesom starzenia. W ramach analizy oceniono występowanie otyłości brzusznej, stężenie witaminy D oraz śmiertelność w okresie obserwacji.

Za niedobór witaminy D uznano stężenie poniżej 30 nmol/l. Otyłość brzuszną definiowano jako obwód talii przekraczający 102 cm u mężczyzn i 88 cm u kobiet. Są to progi wskazujące na nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej w obrębie jamy brzusznej, które wiąże się z podwyższonym ryzykiem zaburzeń metabolicznych i sercowo-naczyniowych.

Niedobór witaminy D silniej związany z ryzykiem niż sama otyłość brzuszna

Analiza danych wykazała, że izolowany niedobór witaminy D wiązał się z większym wzrostem ryzyka zgonu niż sama otyłość brzuszna. U osób z otyłością brzuszną, lecz bez jednoczesnego niedoboru witaminy D, ryzyko śmierci było wyższe o 47% w porównaniu z grupą referencyjną.

W przypadku samego niedoboru witaminy D wzrost ryzyka sięgał natomiast 91%. Najbardziej niekorzystny wynik odnotowano u uczestników, u których występowały jednocześnie otyłość brzuszna i niedobór witaminy D. W tej grupie ryzyko zgonu było wyższe o 123%, co oznacza, że było ponad dwukrotnie większe niż u osób bez obu analizowanych nieprawidłowości.

Wyniki należy interpretować jako zależności statystyczne stwierdzone w badaniu obserwacyjnym. Nie pozwalają one jednoznacznie stwierdzić, że otyłość brzuszna lub niedobór witaminy D bezpośrednio spowodowały zgony. Nie dowodzą również, że suplementacja witaminy D sama w sobie może zmniejszyć śmiertelność w analizowanej populacji.

Tkanka tłuszczowa może ograniczać dostępność witaminy D

Według autorów oba analizowane stany mogą tworzyć mechanizm przypominający błędne koło. Witamina D jest związkiem rozpuszczalnym w tłuszczach, dlatego może być magazynowana w tkance tłuszczowej. Przy jej nadmiernej ilości większa część witaminy D może pozostawać związana w adipocytach, przez co jej stężenie w krążeniu jest niższe.

Oznacza to, że organizm może posiadać pewne zasoby witaminy D zgromadzone w tkance tłuszczowej, ale nie muszą być one w dostatecznym stopniu dostępne we krwi i wykorzystywane przez inne narządy oraz układy.

Autorzy zwracają również uwagę, że u osób z otyłością może występować obniżona ekspresja enzymów niezbędnych do metabolizmu witaminy D. Taki mechanizm mógłby dodatkowo zmniejszać jej biologiczną dostępność i pogłębiać nieprawidłowości metaboliczne.

– Otyłość brzuszna obniża stężenie krążącej witaminy D, a jej niedobór zaburza funkcjonowanie układu odpornościowego, nasilając przewlekły stan zapalny powodowany przez nadmiar tkanki tłuszczowej i znacząco zwiększając ryzyko śmiertelności – wyjaśnił prof. Alexandre.

Przewlekły stan zapalny i proces starzenia

Znaczenie może mieć również tzw. inflammaging, czyli związany ze starzeniem przewlekły stan zapalny o małym nasileniu. Proces ten jest uznawany za jeden z elementów biologicznego starzenia i może sprzyjać rozwojowi chorób sercowo-naczyniowych, metabolicznych, neurodegeneracyjnych oraz utracie masy i siły mięśniowej.

W prawidłowych warunkach witamina D uczestniczy w regulowaniu odpowiedzi immunologicznej i może ograniczać nadmierną aktywację procesów zapalnych. Gdy jej stężenie jest niskie, a jednocześnie występuje nadmiar trzewnej tkanki tłuszczowej, może powstać szczególnie niekorzystne środowisko metaboliczne i immunologiczne.

Według koordynatora badania taki układ może przyspieszać rozwój chorób układu krążenia i zaburzeń metabolicznych, a także nasilać utratę masy mięśniowej. W starszej populacji pogorszenie funkcji mięśni może dodatkowo zwiększać ryzyko ograniczenia mobilności, utraty samodzielności, upadków i niepełnosprawności.

Witamina D uczestniczy w regulacji wielu układów

Badanie jest kolejnym elementem programu naukowego poświęconego roli witaminy D w procesie starzenia. We wcześniejszych analizach zespół opisywał potencjalną sekwencję niekorzystnych zmian rozpoczynających się od niedoboru witaminy D.

Według badaczy niedobór może wiązać się ze zmniejszeniem siły mięśniowej, a następnie ze spowolnieniem chodu. Pogorszenie sprawności ruchowej może prowadzić do ograniczenia samodzielności oraz zwiększenia zależności od pomocy innych osób podczas wykonywania codziennych czynności.

W innym badaniu tej grupy stwierdzono również związek między niedoborem witaminy D a zwiększonym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych. Witamina D oddziałuje bowiem na liczne tkanki i szlaki fizjologiczne, a jej receptory występują w wielu narządach.

– Witamina D jest hormonem pełniącym różne funkcje. Uczestniczy w regulacji ciśnienia tętniczego, częstości pracy serca, ośrodkowego układu nerwowego, układu odpornościowego i układu hormonalnego. Dlatego, gdy jej stężenie jest niskie, może dochodzić do zaburzenia wielu podstawowych funkcji organizmu – zaznaczył prof. Alexandre.

Znaczenie wyników w praktyce klinicznej

Rezultaty przemawiają za kompleksową oceną ryzyka u osób po 50. roku życia. Sam pomiar masy ciała lub wskaźnika masy ciała może nie odzwierciedlać stopnia nagromadzenia trzewnej tkanki tłuszczowej. Prostym uzupełnieniem badania antropometrycznego jest pomiar obwodu talii, który może pomóc w identyfikowaniu pacjentów z otyłością brzuszną.

Oznaczenie stężenia 25-hydroksywitaminy D może być rozważane w zależności od obrazu klinicznego, czynników ryzyka, sposobu żywienia, ekspozycji na promieniowanie słoneczne, chorób współistniejących oraz stosowanych leków. Stwierdzenie niskiego stężenia wymaga interpretacji w kontekście całego stanu zdrowia pacjenta.

Wyniki badania nie uzasadniają stosowania niekontrolowanych, wysokich dawek preparatów witaminy D. Postępowanie powinno uwzględniać aktualne zalecenia, indywidualne ryzyko niedoboru oraz możliwość wystąpienia działań niepożądanych związanych z nadmierną podażą.

Równie istotne pozostaje leczenie otyłości brzusznej, obejmujące odpowiednio dobrane żywienie, regularną aktywność fizyczną, postępowanie behawioralne oraz – w uzasadnionych przypadkach – farmakoterapię lub leczenie bariatryczne. Redukcja obwodu talii może mieć znaczenie wykraczające poza samą zmianę masy ciała, ponieważ trzewna tkanka tłuszczowa jest metabolicznie aktywna i uczestniczy w podtrzymywaniu przewlekłego stanu zapalnego.

Potrzebne są dalsze badania

Analiza English Longitudinal Study of Ageing dostarcza ważnych danych dotyczących długoterminowego ryzyka, ale nie rozstrzyga, czy celowane leczenie niedoboru witaminy D u osób z otyłością brzuszną bezpośrednio przekłada się na zmniejszenie śmiertelności.

Do odpowiedzi na takie pytanie potrzebne byłyby odpowiednio zaprojektowane badania interwencyjne. Powinny one oceniać nie tylko zmianę stężenia witaminy D, lecz także klinicznie istotne punkty końcowe, takie jak częstość incydentów sercowo-naczyniowych, hospitalizacji, utraty sprawności i zgonów.

Obecne wyniki wskazują przede wszystkim, że jednoczesne występowanie otyłości brzusznej i znacznego niedoboru witaminy D może identyfikować grupę osób starszych obciążonych szczególnie wysokim ryzykiem. Z klinicznego punktu widzenia uzasadnia to zwracanie uwagi na oba czynniki, zamiast oceniania każdego z nich w całkowitym oderwaniu od pozostałych elementów profilu metabolicznego pacjenta.

Źródło: Diabetes, Obesity and Metabolism, „Does the Combination of Abdominal Obesity and Vitamin D Deficiency Increase the Risk of Death in Individuals Aged 50 or Older? Evidence From the ELSA Study”.
DOI: https://doi.org/10.1111/dom.70839