PANXEON: badanie krwi wykrywało raka trzustki w stadium I-II z czułością 86,8%

Eksperymentalny test krwi PANXEON, łączący wieloskładnikową sygnaturę mikroRNA z oznaczeniem CA19-9, osiągnął czułość 86,8% w wykrywaniu gruczolakoraka przewodowego trzustki w stadium I-II. W międzynarodowym, wieloośrodkowym, prospektywnym badaniu obserwacyjnym obejmującym 1785 osób oceniano jego przydatność nie tylko we wczesnym raku trzustki, ale również u osób z grup zwiększonego ryzyka oraz ze zmianami torbielowatymi trzustki. Wyniki opublikowano w czasopiśmie Nature Medicine.

Autorzy podkreślają jednak, że PANXEON pozostaje metodą badaną i obecne wyniki nie oznaczają jeszcze gotowości testu do stosowania jako populacyjnego badania przesiewowego. Konieczna jest dalsza prospektywna walidacja na dużą skalę.

W artykule:

• Czym jest test PANXEON?
• Jak zaprojektowano międzynarodowe badanie?
• Jak skutecznie test wykrywał wczesnego raka trzustki?
• PANXEON a dysplazja wysokiego stopnia w torbielach trzustki
• Zmiany sygnatury mikroRNA podczas leczenia i przed nawrotem
• Co wyniki oznaczają dla praktyki klinicznej?

Czym jest test PANXEON?

PANXEON, czyli PANcreatic cancer eXosome Early detectiON, jest badaną metodą płynnej biopsji opracowywaną z myślą o wykrywaniu gruczolakoraka przewodowego trzustki (pancreatic ductal adenocarcinoma, PDAC) na wczesnym etapie choroby.

W przeciwieństwie do podejścia opartego na pojedynczym biomarkerze system wykorzystuje kilka rodzajów sygnałów biologicznych obecnych we krwi. Podstawę stanowi sygnatura mikroRNA (miRNA), która jest następnie integrowana z oznaczeniem antygenu węglowodanowego CA19-9.

W publikacji opisano panel obejmujący 10 cząsteczek miRNA: hsa-miR-142-3p, hsa-miR-30c-5p, hsa-miR-335-5p, hsa-miR-340-5p, hsa-miR-200b-3p, hsa-miR-1260b, hsa-miR-145-3p, hsa-miR-145-5p, hsa-miR-429 oraz hsa-miR-200a-3p. Wieloparametrowa analiza tych markerów ma pozwalać na wychwycenie zmian biologicznych, których pojedynczy parametr diagnostyczny mógłby nie odzwierciedlać wystarczająco dokładnie.

Według materiału City of Hope PANXEON uwzględnia informacje pochodzące z krążących miRNA, miRNA związanych z egzosomami oraz CA19-9, a następnie łączy te pomiary w jeden wynik oceniający prawdopodobieństwo obecności choroby. W analizie danych wykorzystywano metody uczenia maszynowego.

Jak zaprojektowano międzynarodowe badanie?

Badanie miało charakter międzynarodowy, wieloośrodkowy, obserwacyjny i prospektywny. Zgodnie z publikacją w Nature Medicine objęło 1785 osób z gruczolakorakiem przewodowym trzustki oraz bez tego nowotworu, pochodzących z czterech krajów.

Wśród głównych autorów pracy znaleźli się Caiming Xu, Alessandro Mannucci, Haiyong Han oraz Ajay Goel. W badaniach uczestniczyły zespoły m.in. z Department of Molecular Diagnostics and Experimental Therapeutics, Beckman Research Institute of City of Hope, Gastroenterology and Gastrointestinal Endoscopy Unit, Vita-Salute San Raffaele University, IRCCS San Raffaele Hospital oraz The Translational Genomics Research Institute. Projekt miał zatem charakter szerokiej współpracy międzynarodowej obejmującej ośrodki kliniczne i badawcze z Ameryki Północnej, Europy oraz Azji.

Istotnym elementem projektu było uwzględnienie nie tylko osób zdrowych jako grupy kontrolnej. Test oceniano również w klinicznie trudniejszych populacjach, w tym u osób ze zwiększonym ryzykiem zachorowania, obciążeniem rodzinnym lub dziedzicznym, przewlekłym zapaleniem trzustki oraz zmianami torbielowatymi trzustki.

Ma to duże znaczenie metodologiczne, ponieważ właśnie w takich populacjach ewentualny test wczesnego wykrywania musiałby w przyszłości odróżniać nowotwór od innych zmian i stanów zwiększających ryzyko diagnostycznego wyniku dodatniego.

Jak skutecznie PANXEON wykrywał wczesnego raka trzustki?

Sygnatura mikroRNA

W kohorcie testowej sama sygnatura miRNA osiągnęła pole pod krzywą ROC (AUROC) wynoszące 88,6%. Czułość w wykrywaniu PDAC we wczesnym stadium wyniosła 83,8%.

Autorzy wskazali jednocześnie na niewielką reaktywność krzyżową sygnatury w odniesieniu do innych nowotworów przewodu pokarmowego, co jest istotne w kontekście swoistości sygnału biologicznego dla nowotworu trzustki.

Połączenie miRNA z CA19-9

Najważniejsze wyniki uzyskano po połączeniu sygnatury mikroRNA z CA19-9 w kompozytowy wynik PANXEON. W tej konfiguracji czułość testu dla gruczolakoraka przewodowego trzustki w stadium I-II wyniosła 86,8%.

Jednocześnie odsetek wyników fałszywie dodatnich w kohorcie testowej wyniósł 3,2% w grupie niskiego ryzyka oraz 15,6% w grupie wysokiego ryzyka.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne przy interpretacji potencjalnej użyteczności klinicznej PANXEON. Test diagnostyczny lub przesiewowy musi być oceniany nie tylko na podstawie czułości, lecz również pod kątem częstości wyników fałszywie dodatnich. W praktyce takie wyniki mogą prowadzić do wykonywania kolejnych badań obrazowych, endoskopowych lub innych procedur diagnostycznych.

Z tego względu PANXEON nie powinien być obecnie interpretowany jako zamiennik obrazowania czy innych metod diagnostycznych. Koncepcja przedstawiona przez badaczy zakłada raczej wykorzystanie badania krwi do identyfikowania osób, u których istnieją podstawy do przeprowadzenia dalszej, bardziej szczegółowej diagnostyki.

PANXEON a dysplazja wysokiego stopnia w torbielach trzustki

Szczególnie interesującym elementem badania była analiza osób z torbielami trzustki uznawanymi klinicznie za zmiany wysokiego ryzyka. PANXEON wykazywał możliwość identyfikowania dysplazji wysokiego stopnia z czułością 64,3%.

Dysplazja wysokiego stopnia jest zaawansowaną zmianą przedinwazyjną i może poprzedzać rozwój raka inwazyjnego. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać jej z rozpoznaniem inwazyjnego raka trzustki. Z klinicznego punktu widzenia identyfikacja takich zmian może być szczególnie wartościowa, ponieważ jednym z problemów w opiece nad pacjentami ze zmianami torbielowatymi jest rozstrzygnięcie, które z nich wymagają intensywnego nadzoru lub interwencji.

Autorzy wskazują zatem na możliwość wykorzystania wielobiomarkerowego testu krwi jako narzędzia wspomagającego stratyfikację ryzyka. Wynik ten wymaga jednak dalszej walidacji przed wykorzystaniem go do podejmowania decyzji klinicznych dotyczących obserwacji lub leczenia zmian torbielowatych trzustki.

Zmiany sygnatury mikroRNA podczas leczenia i przed nawrotem

W publikacji przedstawiono również interesującą obserwację pochodzącą z niewielkiej, 19-osobowej kohorty. Poziom badanej sygnatury miRNA zmniejszał się podczas chemioterapii neoadjuwantowej oraz po leczeniu chirurgicznym, natomiast wzrastał przed nawrotem choroby.

Obserwacja ta może sugerować, że biologiczny sygnał analizowany w ramach PANXEON odzwierciedla w pewnym stopniu obciążenie chorobą. Ze względu na niewielką liczebność tej części badania nie można jednak na jej podstawie wnioskować o potwierdzonej wartości PANXEON w monitorowaniu odpowiedzi na leczenie czy wykrywaniu nawrotu.

Jest to raczej przesłanka do zaprojektowania odrębnych badań prospektywnych, w których dynamika sygnatury byłaby analizowana seryjnie w dobrze zdefiniowanych punktach leczenia i obserwacji.

Co wyniki oznaczają dla praktyki klinicznej?

Najważniejszą wartością badania jest wykazanie, że wieloskładnikowy biomarker krwi może osiągnąć wysoką czułość w identyfikowaniu wczesnego PDAC również wtedy, gdy jest oceniany w bardziej zróżnicowanej klinicznie populacji, a nie wyłącznie w prostym porównaniu chorych na raka ze zdrowymi osobami.

Jednocześnie wyniki nie oznaczają, że PANXEON jest gotowym badaniem przesiewowym dla populacji ogólnej. Autorzy publikacji sami wskazują na potrzebę przeprowadzenia dalszych, dużych badań prospektywnych.

Przy ocenie potencjalnego zastosowania testu szczególnie istotne będą: jego działanie w populacjach o różnym wyjściowym ryzyku PDAC, wartość predykcyjna dodatnia i ujemna, powtarzalność wyniku, zachowanie parametrów diagnostycznych w rzeczywistych programach nadzoru oraz konsekwencje kliniczne wyników fałszywie dodatnich i fałszywie ujemnych.

Duże znaczenie będzie miało również określenie, w którym miejscu ścieżki diagnostycznej test mógłby dostarczać największej wartości. Jedną z potencjalnych koncepcji jest zastosowanie go nie jako samodzielnego rozstrzygającego narzędzia diagnostycznego, lecz jako etapu stratyfikacji ryzyka poprzedzającego bardziej zaawansowane badania.

Autorzy, finansowanie i deklaracje interesów

Praca została opublikowana 16 września 2026 roku w Nature Medicine. Wśród głównych autorów wymieniono Caiminga Xu, Alessandro Mannucciego, Haiyonga Hana i Ajaya Goela.

Badanie finansowano z grantów National Cancer Institute, będącego częścią National Institutes of Health, oraz ze środków Italian Association for Cancer Research. Według publikacji instytucje finansujące nie uczestniczyły w projektowaniu badania, gromadzeniu i analizie danych, podejmowaniu decyzji o publikacji ani przygotowaniu manuskryptu.

Źródło: Nature Medicine, Liquid biopsy for early detection of pancreatic ductal adenocarcinoma
DOI: https://doi.org/10.1038/s41591-026-04625-x