Rezonans magnetyczny ujawnia znaczne poszerzenie końcowego odcinka jelita krętego u osób z mukowiscydozą

Końcowy odcinek jelita krętego u dorosłych osób z mukowiscydozą ma wyraźnie większą średnicę i około trzykrotnie większe pole przekroju niż u zdrowych osób – wynika z badania opublikowanego w „Journal of Cystic Fibrosis”. U większości badanych z mukowiscydozą rezonans magnetyczny uwidocznił także heterogenną, kałopodobną treść jelitową. Nowa metoda obrazowania może pomóc w obiektywnej ocenie zaburzeń przewodu pokarmowego oraz w przyszłych badaniach nad terapiami ukierunkowanymi na poprawę wydzielania i motoryki jelit.

W artykule:

• Dlaczego końcowy odcinek jelita krętego jest szczególnie narażony na zmiany w mukowiscydozie
• Jak przeprowadzono badanie z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego
• Jakie różnice stwierdzono między osobami z mukowiscydozą a zdrowymi ochotnikami
• Co oznacza obecność kałopodobnej treści w jelicie krętym
• Jakie mechanizmy mogą odpowiadać za poszerzenie jelita
• Jakie są ograniczenia badania i możliwe zastosowania kliniczne metody

Mukowiscydoza dotyczy również przewodu pokarmowego

Mukowiscydoza jest chorobą wielonarządową spowodowaną zaburzeniem funkcji białka CFTR, czyli regulatora przewodnictwa przezbłonowego w mukowiscydozie. Chociaż najwięcej uwagi klinicznej poświęca się zmianom w układzie oddechowym, dysfunkcja CFTR wpływa również na trzustkę, wątrobę, drogi żółciowe oraz cały przewód pokarmowy.

Zmniejszone wydzielanie jonów chlorkowych, wodorowęglanowych i wody prowadzi do niedostatecznego uwodnienia wydzieliny oraz zwiększenia jej lepkości. W jelitach może to skutkować powstawaniem gęstej treści, zaburzeniami motoryki, spowolnieniem pasażu, zaparciami i nawracającymi bólami brzucha. Dodatkowym czynnikiem jest zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki, występująca u większości osób z mukowiscydozą. Pomimo stosowania enzymów trzustkowych trawienie i wchłanianie składników pokarmowych nie zawsze zostają całkowicie znormalizowane.

Szczególnie istotnym obszarem jest końcowy odcinek jelita krętego, położony bezpośrednio przed zastawką krętniczo-kątniczą. To właśnie w tej części jelita może dochodzić do nagromadzenia gęstej, lepkiej treści i rozwoju zespołu dystalnej niedrożności jelitowej, określanego skrótem DIOS. Stan ten jest charakterystycznym powikłaniem mukowiscydozy i wiąże się z częściowym lub całkowitym zablokowaniem końcowego odcinka jelita krętego oraz kątnicy przez zagęszczoną treść jelitową.

Mimo klinicznego znaczenia tego obszaru dostępnych było dotąd niewiele ilościowych danych określających prawidłową średnicę końcowego odcinka jelita krętego i stopień jego poszerzenia u osób z mukowiscydozą.

Badanie zespołu z Nottingham, Leeds i innych ośrodków

Badanie przeprowadzili naukowcy i klinicyści reprezentujący liczne brytyjskie oraz międzynarodowe ośrodki badawcze. Wśród autorów publikacji znaleźli się między innymi Faiz Alqarni, Soma Kumasaka, Madeleine Taylor, Alexander Yule, Caroline L. Hoad, Daniel Peckham, Robin C. Spiller, Alan R. Smyth oraz autor korespondencyjny Luca Marciani.

Autorzy byli związani między innymi z Translational Medical Sciences, Nottingham Digestive Diseases Centre, School of Medicine, University of Nottingham, National Institute for Health and Care Research Nottingham Biomedical Research Centre, Nottingham University Hospitals NHS Trust, Sir Peter Mansfield Imaging Centre, University of Nottingham oraz Leeds Institute of Medical Research, School of Medicine, University of Leeds.

W projekcie uczestniczyli również badacze z National Heart and Lung Institute, Imperial College London, Northumbria University, Queen’s University Belfast, Gunma University Graduate School of Medicine oraz King Saud Medical City.

Wyniki opublikowano online 25 lipca 2026 roku w czasopiśmie „Journal of Cystic Fibrosis” jako artykuł oryginalny pod tytułem „Abnormalities of the distal terminal ileum in people with cystic fibrosis assessed using magnetic resonance imaging”.

Cel badania

Podstawowym celem pracy było opracowanie i zastosowanie metody rezonansu magnetycznego pozwalającej na ilościową ocenę dystalnych 5 cm końcowego odcinka jelita krętego, bez przygotowania jelita oraz bez podawania doustnego, doodbytniczego lub dożylnego środka kontrastowego.

Naukowcy zamierzali określić prawidłowe wartości średnicy końcowego odcinka jelita krętego u zdrowych osób oraz zweryfikować hipotezę, że u osób z mukowiscydozą odcinek ten jest poszerzony. Oceniano również wygląd jego zawartości, kształt, sposób połączenia z kątnicą oraz ewentualne pogrubienie ściany jelita.

Kogo objęto badaniem

Do analizy włączono łącznie 56 osób:

• 26 dorosłych osób z potwierdzoną mukowiscydozą,
• 30 zdrowych ochotników stanowiących grupę kontrolną.

Średni wiek osób z mukowiscydozą wynosił 36 ± 13 lat, natomiast zdrowych ochotników 26 ± 7 lat. W grupie z mukowiscydozą znalazło się 14 mężczyzn i 12 kobiet, a w grupie kontrolnej 12 mężczyzn i 18 kobiet.

Większość uczestników z mukowiscydozą otrzymywała modulatory CFTR. Potrójną terapię modulatorową stosowały 22 osoby, terapię dwuskładnikową jedna osoba, natomiast trzy osoby nie otrzymywały modulatorów. Niewydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki rozpoznano u 22 z 26 uczestników, a 20 osób przyjmowało enzymatyczną terapię zastępczą trzustki. Siedem osób miało w wywiadzie epizod DIOS, a cztery przebyły niedrożność smółkową.

U 13 uczestników występował homozygotyczny genotyp F508del, u 10 heterozygotyczny genotyp F508del, a u trzech inne warianty genu CFTR. U 14 osób wartość należnej FEV1 była niższa niż 80%.

Zdrowych ochotników rekrutowano w ramach badań MR LENGTH i HEALTH CF prowadzonych na University of Nottingham. Osoby z mukowiscydozą uczestniczyły w projekcie Gut Research Advancing a Mechanistic and Personalised Understanding of Symptoms in Cystic Fibrosis, czyli GRAMPUS-CF, i były rekrutowane w ośrodkach leczenia mukowiscydozy w Nottingham oraz Leeds.

Jak wykonano badanie rezonansu magnetycznego

Uczestnicy zgłaszali się do pracowni rezonansu magnetycznego rano, po całonocnym poście. Badanie wykonywano w pozycji leżącej na plecach. Do zlokalizowania końcowego odcinka jelita krętego wykorzystywano wielopłaszczyznowe obrazy jamy brzusznej, w tym obrazy czołowe i osiowe w technice dual-echo out-of-phase.

Następnie wykonywano dwa wysokorozdzielcze skany T1-zależne. Płaszczyzny obrazowania ustawiano wzdłuż oraz prostopadle do najbardziej dystalnych 5 cm jelita krętego, bezpośrednio przed jego połączeniem z kątnicą na poziomie zastawki krętniczo-kątniczej.

Średnice mierzono z wykorzystaniem komercyjnej platformy analizy obrazów Entrolytics firmy Motilent. Operator zaznaczał zewnętrzne granice ściany jelita i określał:

• długą oś przekroju końcowego odcinka jelita krętego,
• krótką oś przekroju,
• przybliżone pole przekroju poprzecznego.

Ponieważ światło jelita miało zazwyczaj kształt eliptyczny, jego pole obliczano na podstawie obu zmierzonych osi, przyjmując geometrię elipsy.

Oceniano także wygląd jelita i jego zawartości

Oprócz pomiarów ilościowych badacze przeprowadzili jakościową ocenę obrazów. Sprawdzano, czy końcowy odcinek jelita krętego był prosty lub zakrzywiony, pod jakim kątem łączył się z kątnicą oraz czy wydawał się poszerzony.

Szczególną uwagę zwrócono na obecność treści określanej przez autorów jako „faecalised”. Termin ten oznaczał heterogenną zawartość o obrazie przypominającym treść obserwowaną w jelicie grubym, z mieszaniną fazy stałej, płynnej oraz gazowej.

Nie była to analiza chemiczna zawartości jelita ani potwierdzenie obecności uformowanego kału. Określenie odnosiło się do charakterystycznego, kałopodobnego wyglądu treści w obrazach rezonansu magnetycznego.

Końcowy odcinek jelita krętego był znacznie większy w mukowiscydozie

Wszystkie trzy podstawowe parametry anatomiczne były istotnie większe u osób z mukowiscydozą niż u zdrowych ochotników.

Różnice między grupami dla każdego z wymienionych parametrów były wysoce istotne statystycznie – we wszystkich analizach wartość p była mniejsza niż 0,0001.

Zakres średnicy długiej osi wynosił od 1,0 do 2,2 cm u zdrowych ochotników oraz od 1,2 do 4,2 cm u osób z mukowiscydozą. Dla krótkiej osi zakresy wynosiły odpowiednio 0,6–1,8 cm oraz 1,1–3,8 cm. Największe różnice obserwowano w przypadku pola przekroju: od 0,6 do 2,8 cm² w grupie kontrolnej i od 1,0 do 12,5 cm² w grupie z mukowiscydozą.

Pomimo wyraźnej różnicy wartości średnich pomiędzy grupami występowało pewne nakładanie się wyników. Część osób z mukowiscydozą miała wymiary odpowiadające górnej granicy zakresu obserwowanego u zdrowych ochotników. Oznacza to, że pojedynczy pomiar nie może być obecnie traktowany jako samodzielny test diagnostyczny.

U 65% osób z mukowiscydozą uwidoczniono kałopodobną treść

W jakościowej ocenie obrazów końcowy odcinek jelita krętego został uznany za poszerzony u 19 z 26 osób z mukowiscydozą, czyli u 73% badanych. Podobnego obrazu nie stwierdzono u żadnego z 30 zdrowych ochotników.

Heterogenną, kałopodobną treść jelitową uwidoczniono u 17 z 26 osób z mukowiscydozą, co odpowiadało 65% grupy. W grupie kontrolnej takiej zawartości nie zaobserwowano u żadnego uczestnika.

Autorzy zwrócili uwagę, że niektóre obrazy rezonansu magnetycznego przypominały ilustracje pochodzące z opisu chirurgicznego opublikowanego w 1964 roku, przedstawiającego materiał kałowy rozciągający się z kątnicy do końcowego odcinka jelita krętego u osoby z mukowiscydozą.

Nie stwierdzono natomiast wyraźnego pogrubienia ściany ocenianego odcinka jelita, typowego między innymi dla zaawansowanych zmian zapalnych lub włóknistych w chorobie Leśniowskiego-Crohna. Autorzy zastrzegają jednak, że badanie wykonano bez kontrastu, dlatego nie można całkowicie wykluczyć subtelnych nieprawidłowości ściany jelita ani zmian zlokalizowanych bardziej proksymalnie.

Nie wykazano związku z wiekiem, BMI ani czynnością płuc

W analizach eksploracyjnych nie stwierdzono korelacji pomiędzy wymiarami końcowego odcinka jelita krętego a wiekiem lub wskaźnikiem masy ciała. W grupie osób z mukowiscydozą nie wykazano również związku pomiędzy parametrami jelita a wartością należnej FEV1.

W analizach post hoc nie stwierdzono istotnych różnic zależnych od płci, profilu genetycznego F508del, wydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki, stosowania enzymów trzustkowych, przebytej niedrożności smółkowej ani DIOS w wywiadzie.

Wyników tych nie należy jednak interpretować jako dowodu braku zależności klinicznych. Badanie obejmowało jedynie 26 osób z mukowiscydozą i nie miało wystarczającej mocy statystycznej do wiarygodnych analiz niewielkich podgrup.

Co może powodować poszerzenie jelita

Badanie nie pozwala na określenie bezpośredniej przyczyny poszerzenia końcowego odcinka jelita krętego. Autorzy przedstawili jednak kilka uzupełniających się mechanizmów, które mogą prowadzić do gromadzenia treści jelitowej.

Zmniejszone wydzielanie wody i wodorowęglanów

Dysfunkcja CFTR ogranicza wydzielanie chlorków, wodorowęglanów i wody do światła jelita. Treść staje się słabiej uwodniona, a środowisko jelitowe bardziej kwaśne. Może to zwiększać lepkość śluzu i treści pokarmowej, utrudniając ich przesuwanie.

Niewydolność trzustki i obecność niestrawionego tłuszczu

Pomimo enzymatycznej terapii zastępczej część tłuszczu może docierać do końcowego odcinka jelita krętego w postaci niewchłoniętej. Tłuszcz w tym obszarze aktywuje tak zwany hamulec krętniczy, czyli fizjologiczny mechanizm spowalniający motorykę górnych odcinków przewodu pokarmowego.

Nadmierna aktywacja tego mechanizmu może wydłużać czas pasażu ustno-kątniczego i czas przebywania treści w jelicie krętym, sprzyjając jej dalszemu zagęszczaniu.

Zaburzenia motoryki

Wcześniejsze badania obrazowe wskazywały na ograniczoną ruchliwość jelita cienkiego oraz gromadzenie treści wewnątrz jego światła u osób z mukowiscydozą. Upośledzona motoryka może działać wspólnie ze zwiększoną lepkością treści, prowadząc do stopniowego rozszerzenia jelita.

Zapalenie jelita cienkiego

U osób z mukowiscydozą opisywano również przewlekły stan zapalny błony śluzowej, zwiększoną przepuszczalność jelitową oraz podwyższone stężenia kalprotektyny w kale. Zapalenie może wpływać zarówno na motorykę, jak i strukturę jelita, choć w przedstawionym badaniu nie wykazano jednoznacznego pogrubienia ścian badanego odcinka.

Najbardziej prawdopodobne jest współdziałanie kilku mechanizmów: zwiększonej lepkości treści, nieprawidłowego trawienia, spowolnionego pasażu, zaburzeń motorycznych oraz miejscowego zapalenia. Badanie miało jednak charakter obserwacyjny i nie pozwalało na potwierdzenie związku przyczynowego.

Pomiary były stosunkowo powtarzalne

Autorzy ocenili zarówno powtarzalność pomiarów wykonywanych dwukrotnie przez tego samego operatora, jak i zgodność pomiędzy dwoma różnymi operatorami.

W przypadku powtarzanych pomiarów tego samego operatora uzyskano współczynnik korelacji R² wynoszący 0,96 i współczynnik zmienności 6%. Dla pomiarów wykonywanych przez dwóch operatorów wartość R² wynosiła 0,73, a współczynnik zmienności 8%.

Oznacza to dobrą powtarzalność metody, szczególnie przy analizach prowadzonych przez tę samą osobę. Sam pomiar zajmował tylko kilka minut, a dodatkowe sekwencje MRI wymagały jedynie kilku krótkich okresów wstrzymania oddechu.

Mocne strony badania

Jednym z najważniejszych atutów projektu było obrazowanie jelita w warunkach zbliżonych do fizjologicznych. Uczestnicy nie otrzymywali dużych ilości doustnego środka kontrastowego ani preparatów osmotycznych stosowanych w enterografii rezonansu magnetycznego.

Takie preparaty mogą sztucznie rozciągać jelito i zmieniać jego średnicę. W przedstawionym badaniu oceniano więc jelito nieprzygotowane i nierozciągnięte, co zwiększa znaczenie uzyskanych wartości referencyjnych.

Rezonans magnetyczny nie wykorzystuje promieniowania jonizującego, umożliwia obrazowanie wielopłaszczyznowe i pozwala na ocenę anatomii przekrojowej niedostępnej w klasycznej endoskopii. Ma to szczególne znaczenie w przypadku końcowego odcinka jelita krętego, którego pełna ocena endoskopowa może być technicznie trudna i wymaga przygotowania jelita.

Ograniczenia wymagają ostrożnej interpretacji

Badanie nie zostało formalnie zaprojektowane pod względem liczebności próby do weryfikacji głównej hipotezy. Grupa osób z mukowiscydozą była niewielka, co uniemożliwia wiarygodną ocenę związków pomiędzy obrazem jelita a objawami, historią DIOS, genotypem CFTR, leczeniem modulatorowym lub wydolnością trzustki.

Średni wiek grupy kontrolnej był o około 10 lat niższy niż średni wiek osób z mukowiscydozą. Autorzy nie znaleźli wprawdzie korelacji pomiędzy wiekiem a wymiarami jelita, ale różnica wieku pozostaje potencjalnym czynnikiem zakłócającym.

W badaniu uczestniczyły wyłącznie osoby dorosłe, dlatego wyników nie można bezpośrednio odnosić do dzieci i młodzieży. Nie wiadomo również, kiedy dochodzi do rozwoju poszerzenia jelita i czy zmiany te nasilają się wraz z wiekiem lub długością trwania choroby.

Analizę obrazów wykonywano ręcznie, a operatorzy wiedzieli, czy analizowane badanie pochodziło od osoby z mukowiscydozą, czy zdrowego ochotnika. Brak zaślepienia mógł zwiększać ryzyko nieświadomego błędu oceny. Autorzy wskazują, że przyszłe analizy powinny być prowadzone przez operatorów nieznających statusu klinicznego uczestnika, a pomiary mogą zostać częściowo lub całkowicie zautomatyzowane przy użyciu metod sztucznej inteligencji.

Brak kontrastu poprawiał fizjologiczność oceny średnicy jelita, ale jednocześnie ograniczał możliwość dokładnej oceny ściany jelita, jej unaczynienia i subtelnych zmian zapalnych.

Możliwe znaczenie dla przyszłych terapii

Uzyskane wyniki nie wprowadzają nowego kryterium rozpoznawania DIOS ani nie oznaczają, że każda osoba z poszerzonym jelitem wymaga leczenia. Przed zastosowaniem pomiarów w praktyce klinicznej konieczne jest potwierdzenie ich znaczenia w większych, wieloośrodkowych badaniach.

Metoda może jednak dostarczyć obiektywnych punktów końcowych w badaniach nowych terapii. Autorzy wymieniają między innymi leki zwiększające wydzielanie płynów do światła jelita, określane jako sekretagogi. Jeżeli leczenie zmniejszałoby lepkość treści, poprawiało motorykę i ograniczało jej gromadzenie, mogłoby również prowadzić do zmniejszenia średnicy lub pola przekroju końcowego odcinka jelita krętego.

W przyszłości warto połączyć pomiary anatomiczne z dynamiczną oceną motoryki za pomocą sekwencji cine MRI, analizą tekstury treści jelitowej, oceną czasu pasażu, kwestionariuszami objawów żołądkowo-jelitowych oraz markerami stanu zapalnego.

Szczególne znaczenie miałyby badania podłużne, które pozwoliłyby sprawdzić, czy parametry MRI zmieniają się wraz z objawami, leczeniem modulatorowym, modyfikacją enzymatycznej terapii zastępczej lub ryzykiem wystąpienia DIOS.

Wnioski

Dorośli z mukowiscydozą mieli istotnie większą średnicę końcowego odcinka jelita krętego niż zdrowe osoby. Średnie pole przekroju badanego odcinka było około trzykrotnie większe, a u 65% osób z mukowiscydozą stwierdzono heterogenną, kałopodobną treść jelitową.

Wyniki wspierają hipotezę, że zaburzenia wydzielania, zwiększona lepkość treści i nieprawidłowa motoryka prowadzą do jej gromadzenia w dystalnej części jelita cienkiego. Nie pozwalają jednak ustalić, który z tych mechanizmów ma znaczenie dominujące ani czy wielkość jelita bezpośrednio odzwierciedla nasilenie objawów klinicznych.

Średnica i pole przekroju końcowego odcinka jelita krętego mierzone za pomocą MRI mogą stać się nieinwazyjnymi, powtarzalnymi parametrami wykorzystywanymi w badaniach nowych terapii oraz w obserwacji zmian zachodzących w przewodzie pokarmowym osób z mukowiscydozą.

Źródło: Journal of Cystic Fibrosis, Abnormalities of the distal terminal ileum in people with cystic fibrosis assessed using magnetic resonance imaging.
DOI: https://doi.org/10.1016/j.jcf.2026.07.009