Rozmowa podczas prowadzenia pojazdu jest powszechnie uznawana za istotne źródło rozproszenia uwagi kierowcy. Dotychczas jednak brakowało jednoznacznych danych wyjaśniających, w jaki sposób konwersacja wpływa na najwcześniejsze etapy przetwarzania informacji wzrokowej. Wcześniejsze badania wykazały, że obciążenie poznawcze może opóźniać reakcję hamowania lub ograniczać świadomość sytuacyjną, jednak pozostawało niejasne, czy mówienie zakłóca podstawowe mechanizmy kontroli spojrzenia, które poprzedzają reakcje motoryczne.
Najnowsze badania zespołu z Fujita Health University pokazują, że rozmowa generuje obciążenie poznawcze wystarczająco silne, aby opóźniać kluczowe reakcje ruchów gałek ocznych, co może wpływać na szybkie oceny wzrokowe niezbędne do bezpiecznego prowadzenia pojazdu. Praca kierowana przez Associate Professor Shintaro Ueharę, we współpracy z Mr. Takuya Suzuki oraz Professor Takaji Suzuki, została opublikowana online 6 października 2025 roku w czasopiśmie PLOS One i dotyczyła wpływu mówienia na czasową dynamikę zachowań wzrokowych.
Znaczenie zachowań spojrzenia jest kluczowe, ponieważ około 90% informacji wykorzystywanych podczas jazdy samochodem dociera do kierowcy drogą wzrokową. Każde opóźnienie w inicjowaniu lub realizacji ruchów oczu może prowadzić do kaskadowych konsekwencji: wolniejszego rozpoznawania zagrożeń, mniejszej precyzji skanowania otoczenia oraz opóźnionych reakcji motorycznych. Jak wyjaśnia dr Uehara, celem badania było sprawdzenie, czy wpływ obciążenia poznawczego związanego z mówieniem na zachowanie spojrzenia zależy od kierunku ruchu gałek ocznych.
W badaniu udział wzięło 30 zdrowych dorosłych ochotników, którzy wykonywali zadania polegające na szybkich ruchach oczu od punktu centralnego do bodźców peryferyjnych w trzech warunkach eksperymentalnych: mówienia, słuchania oraz braku dodatkowego zadania (kontrola). Uczestnicy mieli za zadanie możliwie jak najszybciej i jak najdokładniej skierować wzrok na bodziec pojawiający się w jednym z ośmiu kierunków. W warunku mówienia badani odpowiadali na pytania z zakresu wiedzy ogólnej oraz pamięci epizodycznej, oparte na zadaniach z Wechsler Adult Intelligence Scale oraz na dodatkowych pytaniach przygotowanych przez autorów. W warunku słuchania uczestnicy odsłuchiwali fragmenty japońskiej powieści I Am a Cat. Kolejność warunków była randomizowana, a eksperymenty realizowano w trzech oddzielnych dniach.
Analiza wyników wykazała, że mówienie powodowało wyraźne i powtarzalne opóźnienia w trzech kluczowych komponentach czasowych zachowania spojrzenia: czasie reakcji (od pojawienia się bodźca do rozpoczęcia ruchu oczu), czasie ruchu (do osiągnięcia celu) oraz czasie stabilizacji spojrzenia na celu. Efektów tych nie obserwowano ani w warunku słuchania, ani w warunku kontrolnym, co sugeruje, że to właśnie akt mówienia – wraz z wysiłkiem poznawczym związanym z wyszukiwaniem i generowaniem odpowiedzi werbalnych – w istotny sposób zakłóca mechanizmy kontroli ruchów gałek ocznych.
Choć pojedyncze opóźnienia wydają się niewielkie, w warunkach rzeczywistej jazdy mogą się kumulować, prowadząc do wolniejszego wykrywania zagrożeń oraz opóźnionego inicjowania reakcji fizycznych. Nawet rozmowy prowadzone w trybie hands-free mogą generować obciążenie poznawcze wystarczające do ingerencji w procesy neuronalne odpowiedzialne za inicjację i kontrolę ruchów oczu. Ma to szczególne znaczenie w sytuacjach wymagających spojrzeń w dół, na przykład w kierunku pieszych, przeszkód czy obiektów znajdujących się na jezdni.
Autorzy podkreślają, że ich wyniki nie oznaczają, iż rozmowa jest jedyną lub dominującą przyczyną spowolnienia reakcji kierowcy. Na wydajność prowadzenia pojazdu wpływa wiele czynników poznawczych i percepcyjnych, takich jak ślepota nieuwagi, podzielność uwagi czy ogólna interferencja wynikająca z jednoczesnego wykonywania dwóch wymagających zadań. Niemniej badanie jednoznacznie pokazuje, że mówienie wprowadza opóźnienia już na najwcześniejszym etapie przetwarzania wzrokowego, jeszcze przed rozpoznaniem bodźca, podjęciem decyzji czy wykonaniem reakcji ruchowej. Jak podsumowuje dr Uehara, obciążenie poznawcze związane z rozmową zakłóca mechanizmy neuronalne odpowiedzialne za inicjację i kontrolę ruchów oczu, które stanowią krytyczny pierwszy etap przetwarzania wzrokowo-ruchowego podczas jazdy.
Wyniki te mają istotne implikacje dla bezpieczeństwa publicznego. Świadomość, że wysiłek poznawczy związany z rozmową może pogarszać precyzję i czas reakcji spojrzenia, może skłaniać kierowców do bardziej rozważnego podejścia do rozmów podczas jazdy. W dłuższej perspektywie wiedza ta może wspierać rozwój bezpieczniejszych zachowań drogowych, programów szkoleniowych dla kierowców, projektowania interfejsów pojazdów oraz zaleceń formułowanych przez decydentów w obszarze ograniczania rozproszenia uwagi.
Źródło: PLOS One, Talking-associated cognitive loads degrade the quality of gaze behavior
DOI: http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0333586
