Światowy Dzień Nadciśnienia Płucnego 2026: Wyzwania diagnostyczne, terapeutyczne i systemowe w obliczu rzadkiej, postępującej choroby

Każdego roku 5 maja społeczność medyczna na całym świecie obchodzi Światowy Dzień Nadciśnienia Płucnego (World Pulmonary Hypertension Day, WPHD). Inicjatywa ta zrodziła się w Hiszpanii – datę wybrano na upamiętnienie pierwszego udokumentowanego zgonu dziecka z nadciśnieniem płucnym, który nastąpił w następstwie epidemii zespołu toksycznego oleju w Hiszpanii, związanej ze spożyciem skażonego oleju sprzedawanego jako olej rzepakowy na początku lat 80. XX wieku ^[1]. W 2012 roku w Madrycie odbyło się inauguracyjne wydarzenie naukowe, współorganizowane przez Asociación Nacional de Hipertensión Pulmonar i wspierane przez 22 organizacje pacjenckie, 10 stowarzyszeń chorób rzadkich oraz 8 towarzystw naukowych ^[1,2]. Obecnie koordynacją globalnej kampanii zajmuje się PHA Europe (Pulmonary Hypertension Association Europe), a w inicjatywie uczestniczy ponad 80 organizacji z całego świata ^[2,3].

Tegoroczna edycja odbywa się pod hasłem „Hope in Every Trial” („Nadzieja w każdym badaniu klinicznym”), które zwraca uwagę na kluczową rolę badań klinicznych w poszukiwaniu nowych terapii dla pacjentów z nadciśnieniem płucnym ^[3]. Hasło jest szczególnie aktualne w kontekście przełomowych osiągnięć farmakologicznych ostatnich lat, w tym zatwierdzenia pierwszego inhibitora sygnalizacji aktywiny (sotaterceptu) przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA) w marcu 2024 roku ^[4,5].

Nadciśnienie płucne (NP) pozostaje jedną z najtrudniejszych diagnostycznie i terapeutycznie chorób sercowo-naczyniowych. Mimo znaczącego postępu w zakresie rozumienia jej patomechanizmów i dostępności nowych leków, choroba nadal bywa rozpoznawana zbyt późno, a rokowanie – choć uległo poprawie w ciągu ostatnich dwóch dekad – wciąż jest poważne. Niniejszy artykuł stanowi kompleksowy przegląd wiedzy na temat nadciśnienia płucnego, ze szczególnym uwzględnieniem aktualnych wytycznych europejskich (ESC/ERS 2022), najnowszych danych epidemiologicznych z badania Global Burden of Disease 2021 (GBD 2021), przełomów w farmakoterapii oraz specyfiki opieki nad pacjentami z nadciśnieniem płucnym w Polsce.

Definicja hemodynamiczna – nowe progi i ich implikacje kliniczne

Jedną z najistotniejszych zmian wprowadzonych przez wytyczne ESC/ERS 2022 jest redefinicja hemodynamiczna nadciśnienia płucnego. Przez wiele lat za próg diagnostyczny przyjmowano wartość średniego ciśnienia w tętnicy płucnej (mean pulmonary artery pressure, mPAP) ≥25 mmHg, mierzonego podczas cewnikowania prawostronnego serca (right heart catheterization, RHC). Od 2022 roku nadciśnienie płucne definiowane jest jako mPAP >20 mmHg w spoczynku ^[6,7,8]. Zmiana ta wynikała z dwóch zasadniczych przesłanek: po pierwsze, dane normatywne wskazują, że prawidłowe mPAP w spoczynku wynosi około 14,0 ± 3,3 mmHg, a zatem wartość 20 mmHg odpowiada górnej granicy zakresu prawidłowego; po drugie, liczne badania obserwacyjne wykazały, że nawet umiarkowane podwyższenie mPAP w zakresie 21–24 mmHg wiąże się z gorszym rokowaniem niż prawidłowe ciśnienie w krążeniu płucnym ^[6,7].

Obniżenie progu mPAP nie oznacza jednak, że każde mPAP >20 mmHg jest tętniczym nadciśnieniem płucnym. Wytyczne 2022 wprowadziły precyzyjne kryteria hemodynamiczne pozwalające odróżnić poszczególne fenotypy choroby. Tętnicze nadciśnienie płucne (pulmonary arterial hypertension, PAH; w polskiej terminologii: TNP) rozpoznaje się przy jednoczesnym spełnieniu trzech warunków: mPAP >20 mmHg, ciśnienie zaklinowania w tętnicy płucnej (pulmonary arterial wedge pressure, PAWP) ≤15 mmHg oraz płucny opór naczyniowy (pulmonary vascular resistance, PVR) >2 jednostki Wooda ^[7,8]. Przedkapilarne nadciśnienie płucne wymaga takiego samego profilu: mPAP >20 mmHg, PAWP ≤15 mmHg i PVR >2 WU. Zakapilarne nadciśnienie płucne, typowe dla chorób lewego serca, charakteryzuje się mPAP >20 mmHg i PAWP >15 mmHg; obecność PVR >2 WU wskazuje na komponent przedkapilarny i pozwala rozpoznać postać złożoną przed- i zakapilarną (combined post- and pre-capillary PH, CpcPH) ^[7,8].

Nowością w wytycznych ESC/ERS 2022 jest również przywrócenie formalnej definicji nadciśnienia płucnego indukowanego wysiłkiem (exercise PH), określonego jako nachylenie zależności między średnim ciśnieniem w tętnicy płucnej a rzutem serca (mPAP/CO slope) pomiędzy spoczynkiem a wysiłkiem >3 mmHg/L/min ^[7]. Wprowadzenie tej definicji otwiera nowy obszar diagnostyczny, pozwalając na identyfikację pacjentów we wczesnym stadium choroby lub z niewyjaśnioną dusznością wysiłkową, u których spoczynkowa hemodynamika może być jeszcze graniczna.

Klasyfikacja kliniczna – pięć grup nadciśnienia płucnego

Klasyfikacja kliniczna nadciśnienia płucnego, konsekwentnie rozwijana od pierwszego spotkania ekspertów WHO w Genewie (1973) i kolejnych World Symposia on Pulmonary Hypertension, dzieli nadciśnienie płucne na pięć głównych grup. Różnią się one patogenezą, obrazem klinicznym, profilem hemodynamicznym i strategią terapeutyczną, dlatego samo stwierdzenie podwyższonego mPAP nie wystarcza do wyboru leczenia ^[6,7].

Grupa 1 – tętnicze nadciśnienie płucne (PAH/TNP)

Grupa ta obejmuje idiopatyczne PAH (IPAH), dziedziczne PAH (HPAH, najczęściej z mutacjami w genie BMPR2), PAH indukowane lekami i toksynami (DPAH), a także PAH związane z chorobami tkanki łącznej (zwłaszcza twardziną układową), zakażeniem HIV, nadciśnieniem wrotnym, wrodzonymi wadami serca i schistosomozą ^[6,7]. W porównaniu z wytycznymi z 2015 roku, do grupy 1 włączono podgrupy PAH z cechami zajęcia żylnego/włośniczkowego (pulmonary veno-occlusive disease, PVOD/pulmonary capillary haemangiomatosis, PCH) oraz przetrwałe nadciśnienie płucne noworodków (PPHN) ^[7]. Ponadto wyodrębniono pacjentów z IPAH, HPAH i DPAH reagujących w ostrym teście wazoreaktywności, ponieważ tylko ta niewielka grupa może odnieść długotrwałą korzyść z leczenia wysokimi dawkami blokerów kanałów wapniowych ^[6,7].

Grupa 2 – nadciśnienie płucne związane z chorobami lewego serca

Jest to najczęstsza przyczyna nadciśnienia płucnego w krajach rozwiniętych. Obejmuje dysfunkcję skurczową i rozkurczową lewej komory, wady zastawkowe oraz kardiomiopatie. Szacuje się, że niewydolność serca dotyczy dziesiątek milionów osób na świecie, a nadciśnienie płucne często rozwija się jako powikłanie przewlekle podwyższonego ciśnienia napełniania lewej komory lub lewego przedsionka ^[7,9]. Nadciśnienie płucne w grupie 2 jest hemodynamicznie definiowane przez mPAP >20 mmHg przy PAWP >15 mmHg. Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między izolowanym zakapilarnym nadciśnieniem płucnym (isolated post-capillary PH, IpcPH; PVR ≤2 WU) a zakapilarnym nadciśnieniem płucnym z komponentem przedkapilarnym, czyli złożone przed- i zakapilarne nadciśnienie płucne (combined post- and pre-capillary PH, CpcPH; PVR >2 WU), ponieważ obecność tego drugiego wiąże się z gorszym rokowaniem ^[7].

Grupa 3 – nadciśnienie płucne związane z chorobami płuc i/lub hipoksją

Do tej grupy należą pacjenci z obturacyjnymi, restrykcyjnymi i mieszanymi chorobami płuc, chorobami śródmiąższowymi płuc, zespołami hipowentylacji oraz przewlekłą ekspozycją na hipoksję, w tym na dużych wysokościach ^[7]. Nowsze analizy geoprzestrzenne wskazują, że około 25,2 mln ludzi żyje stale na wysokości ≥3000 metrów nad poziomem morza, a około 81,6 mln – na wysokości ≥2500 metrów; wcześniejsze, wyższe szacunki dla populacji wysokogórskich zależały od przyjętej definicji wysokości i metodyki obliczeń ^[36]. W populacjach wysokogórskich, takich jak Tybetańczycy czy rdzenni mieszkańcy Andów, opisano adaptacje biologiczne obejmujące m.in. regulację odpowiedzi na hipoksję, produkcję tlenku azotu i gospodarkę hemoglobiną ^[10,36]. Mechanizm nadciśnienia płucnego w tej grupie opiera się głównie na hipoksyjnej wazokonstrykcji płucnej, czyli odruchu Eulera-Liljestranda – fizjologicznej reakcji polegającej na skurczu tętnic płucnych w odpowiedzi na miejscową hipoksję pęcherzykową. Przy przewlekłej ekspozycji na hipoksję odruch ten może prowadzić do trwałego remodelowania naczyń płucnych i utrwalenia nadciśnienia ^[6,7,12]. Leczenie koncentruje się przede wszystkim na optymalnej terapii choroby podstawowej, tlenoterapii i rehabilitacji. Terapie swoiste dla PAH nie powinny być stosowane rutynowo w grupie 3; wyjątkiem są wybrane sytuacje, np. możliwość rozważenia inhibitora PDE-5 u pacjentów z ciężkim PH w przebiegu choroby śródmiąższowej płuc, po indywidualnej ocenie w ośrodku nadciśnienia płucnego ^[7].

Grupa 4 – nadciśnienie płucne związane z obstrukcją tętnic płucnych

Główną jednostką w tej grupie jest przewlekłe zakrzepowo-zatorowe nadciśnienie płucne (chronic thromboembolic pulmonary hypertension, CTEPH), które rozwija się u szacunkowo 0,5–3,8% pacjentów po ostrym epizodzie zatorowości płucnej ^[7,11]. CTEPH wyróżnia się spośród innych form nadciśnienia płucnego tym, że jest potencjalnie uleczalne – endarterektomia płucna (pulmonary endarterectomy, PEA) w doświadczonych ośrodkach przynosi trwałą poprawę hemodynamiczną i kliniczną u znacznej części chorych. Dla pacjentów niekwalifikujących się do zabiegu chirurgicznego dostępne są angioplastyka balonowa tętnic płucnych (balloon pulmonary angioplasty, BPA) oraz farmakoterapia, przede wszystkim riocyguat u chorych z nieoperacyjnym CTEPH lub utrzymującym się bądź nawrotowym PH po PEA ^[6,7,11].

Grupa 5 – nadciśnienie płucne o niejasnym lub wieloczynnikowym mechanizmie

Ta heterogenna grupa obejmuje choroby, w których nadciśnienie płucne jest wynikiem złożonych, często nakładających się mechanizmów patofizjologicznych. Należą do niej m.in. wybrane choroby hematologiczne, choroby układowe (np. sarkoidoza, histiocytoza z komórek Langerhansa), choroby metaboliczne (np. choroba Gauchera, choroby tarczycy) oraz rzadkie jednostki, takie jak włókniejące zapalenie śródpiersia ^[6,7].

Patofizjologia – od dysfunkcji śródbłonka do niewydolności prawej komory

Zrozumienie patofizjologii nadciśnienia płucnego, a w szczególności tętniczego nadciśnienia płucnego (PAH), jest kluczowe dla racjonalnego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego. W ostatnich dekadach nastąpił fundamentalny przełom w pojmowaniu choroby: z „prostego” zwężenia naczyń płucnych w kierunku złożonej waskulopatii obejmującej proliferację, zapalenie, włóknienie i zakrzepicę ^[12,13].

Remodelowanie naczyń płucnych

Centralnym elementem patofizjologii PAH jest przebudowa (remodelowanie) małych tętnic płucnych, obejmująca wszystkie trzy warstwy ściany naczynia. W błonie wewnętrznej (intima) dochodzi do proliferacji komórek śródbłonka i tworzenia zmian splotowatych (plexiform lesions), charakterystycznych dla zaawansowanych postaci PAH. Media ulega przerostowi i hiperplazji komórek mięśni gładkich, a przydanka – włóknieniu i naciekowi komórek zapalnych ^[12]. Procesy te prowadzą do postępującego zwężenia światła naczyń i wzrostu naczyniowego oporu płucnego.

Dysfunkcja śródbłonka odgrywa centralną rolę w inicjacji i progresji choroby. Komórki śródbłonka naczyń płucnych wykazują zmniejszoną produkcję substancji wazodylatacyjnych i antyproliferacyjnych – tlenku azotu (NO) i prostacykliny (PGI₂) – przy jednoczesnym zwiększeniu syntezy substancji wazokonstrykcyjnych i mitogennych, takich jak endotelina-1 (ET-1) i tromboksan A₂ ^[12,13]. Ten zaburzony bilans sygnalizacji naczyniowej stanowi racjonalną podstawę dla trzech klasycznych szlaków terapeutycznych: szlaku prostacyklinowego, szlaku tlenku azotu oraz szlaku endotelinowego.

Sygnalizacja BMP/TGF-β i nowy paradygmat terapeutyczny

Odkrycie mutacji w genie kodującym receptor typu II białka morfogenetycznego kości (BMPR2) u pacjentów z dziedzicznym PAH otworzyło nowy rozdział w rozumieniu patobiologii choroby. Szlak BMP (bone morphogenetic protein) pełni kluczową funkcję w regulacji homeostazy naczyniowej, hamując nadmierną proliferację komórek mięśni gładkich i śródbłonka ^[12]. Utrata funkcji BMPR2 – obserwowana zarówno w postaciach dziedzicznych, jak i w idiopatycznym PAH – prowadzi do przesunięcia równowagi sygnalizacji w kierunku proproliferacyjnym, z udziałem aktywiny A i innych ligandów z rodziny TGF-β. Właśnie na tym mechanizmie opiera się działanie sotaterceptu – fuzyjnego białka wiążącego aktywiny i inne ligandy TGF-β, przywracającego równowagę między sygnalizacją pro- i antyproliferacyjną ^[4,5].

Zapalenie, zakrzepica in situ i metabolizm

W zmienionych naczyniach płucnych pacjentów z PAH stwierdza się nacieki limfocytów T i B, makrofagów oraz komórek tucznych, a w surowicy – podwyższone stężenia cytokin prozapalnych (IL-1β, IL-6, TNF-α) i chemokin ^[12]. Zakrzepica in situ w małych tętniczkach płucnych przyczynia się do dalszego wzrostu oporu naczyniowego. Ponadto, w ostatnich latach zwrócono uwagę na zaburzenia metabolizmu komórkowego w PAH, obejmujące przesunięcie w kierunku glikolizy tlenowej (efekt Warburga), przypominające metabolizm komórek nowotworowych ^[13].

Prawa komora serca – adaptacja i dekompensacja

Rokowanie w nadciśnieniu płucnym zależy nie tyle od stopnia wzrostu ciśnienia w tętnicy płucnej, co od zdolności adaptacyjnej prawej komory serca (right ventricle, RV) ^[14,15]. W odpowiedzi na przewlekłe obciążenie następcze (afterload) prawa komora początkowo ulega przerostowi koncentrycznemu, zwiększa swoją kurczliwość i utrzymuje prawidłowy rzut serca – jest to faza kompensacji. Jednak z czasem mechanizmy kompensacyjne ulegają wyczerpaniu: dochodzi do rozstrzeni prawej komory, narastania niedomykalności zastawki trójdzielnej, zaburzenia sprzężenia komorowo-tętniczego (ventricular-arterial coupling), a ostatecznie – do jawnej niewydolności prawokomorowej ^[14,15,16].

Mechanizmy prowadzące do dekompensacji prawej komory obejmują niedokrwienie mięśnia sercowego (wynikające z upośledzonej perfuzji wieńcowej RV przy wzroście ciśnienia wewnątrzkomorowego i zwiększonym zapotrzebowaniu tlenowym), zaburzenia metabolizmu energetycznego (lipotoksyczność, dysfunkcja mitochondriów), włóknienie mięśnia sercowego, aktywację neurohumoralną oraz interdependencję międzykomorową – przesunięcie przegrody międzykomorowej w stronę lewej komory upośledza jej napełnianie i zmniejsza rzut serca ^[15,16]. Niewydolność prawokomorowa należy do najważniejszych niezależnych determinant śmiertelności w nadciśnieniu płucnym ^[14].

Epidemiologia – dane globalne z Global Burden of Disease 2021

W październiku 2024 roku w czasopiśmie The Lancet Respiratory Medicine opublikowano online, a w wydaniu styczniowym 2025 roku zamieszczono, przełomowe opracowanie epidemiologiczne nadciśnienia płucnego w ramach projektu Global Burden of Disease (GBD) 2021. Po raz pierwszy PAH zostało wyodrębnione z ogólnej kategorii „innych chorób sercowo-naczyniowych” jako samodzielna jednostka w systematyce GBD, co pozwoliło na precyzyjniejszą ocenę obciążenia chorobą w 204 krajach i terytoriach w okresie od 1990 do 2021 roku ^[17,18].

Zgodnie z danymi GBD 2021, na świecie w 2021 roku żyło szacunkowo 192 000 (95% przedział niepewności [UI]: 155 000–236 000) osób z rozpoznaniem PAH (wyłącznie grupa 1 wg klasyfikacji klinicznej). Wśród nich 119 000 (62%) stanowiły kobiety, a 73 100 (38%) mężczyźni. Standaryzowana wiekowo chorobowość wynosiła 2,28 na 100 000 populacji (95% UI: 1,85–2,80) ^[17,18,19]. Warto podkreślić, że dane te dotyczą wyłącznie PAH – łączna liczba pacjentów z nadciśnieniem płucnym we wszystkich pięciu grupach klinicznych jest wielokrotnie wyższa. Szacuje się, że nadciśnienie płucne ogółem dotyczy około 1% populacji globalnej, a odsetek ten wzrasta z wiekiem, sięgając nawet 10% u osób powyżej 65. roku życia ^[10].

W 2021 roku odnotowano globalnie 22 000 zgonów (18 200–25 400) przypisanych bezpośrednio PAH, ze standaryzowaną wiekowo umieralnością na poziomie 0,27/100 000 populacji ^[17,18]. W analizie trendów, choć bezwzględna liczba przypadków chorobowych wzrosła o 81,5% w porównaniu z 1990 rokiem (co odzwierciedla głównie wzrost populacji i starzenie się społeczeństw), standaryzowana wiekowo umieralność uległa obniżeniu – standaryzowane wiekowo lata życia utracone (YLL) zmniejszyły się o 38,2% w 2021 roku w porównaniu z 1990 rokiem ^[17,20]. Obserwacja ta sugeruje realną poprawę wyników leczenia PAH na przestrzeni ostatnich trzech dekad.

Analiza regionalna wykazała istotne różnice w obciążeniu chorobą. Najwyższą standaryzowaną wiekowo chorobowość PAH odnotowano w Europie Zachodniej (3,56/100 000), co może częściowo odzwierciedlać lepszą wykrywalność i infrastrukturę diagnostyczną w tym regionie. Natomiast najwyższą standaryzowaną umieralność i wskaźnik DALY (disability-adjusted life years) stwierdzono w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie (odpowiednio 0,44/100 000 i 14,81/100 000), co może wskazywać na gorszy dostęp do specjalistycznej diagnostyki i leczenia ^[20]. Zaobserwowano również istotną korelację z indeksem socjodemograficznym (SDI): w krajach o wyższym SDI chorobowość była wyższa (lepsza detekcja), natomiast umieralność i DALY – niższe (lepszy dostęp do terapii) ^[19,20].

Kluczowe dane epidemiologiczne GBD 2021 (PAH, grupa 1): Globalnie 192 000 przypadków chorobowych, 43 251 nowych zachorowań rocznie, 22 000 zgonów. Kobiety stanowią 62% chorych. Chorobowość rośnie z wiekiem – najwyższa w grupie 75–79 lat. Europa Zachodnia wykazuje najwyższą wykrywalność (3,56/100 000) ^{[17,18,19,20]}.

Obraz kliniczny – podstępny początek i wyzwania diagnostyczne

Nadciśnienie płucne jest niekiedy określane mianem choroby o nieswoistym początku i istotnym ryzyku opóźnienia diagnostycznego. Objawy we wczesnym stadium choroby są niespecyficzne i łatwo mogą być przypisane innym, znacznie częstszym schorzeniom – astmie, niewydolności serca, chorobom płuc czy zwykłemu brakowi kondycji fizycznej. Ta diagnostyczna pułapka prowadzi do znaczących opóźnień w rozpoznaniu; badania rejestrowe i ankietowe pokazują, że droga od pierwszych objawów do potwierdzenia PAH bywa wielomiesięczna lub wieloletnia i obejmuje liczne konsultacje oraz badania przed skierowaniem do ośrodka referencyjnego ^[37].

Najczęstszym objawem, z jakim pacjenci zgłaszają się do lekarza, jest postępująca duszność wysiłkowa. W miarę postępu choroby pojawiają się narastające zmęczenie, ograniczenie tolerancji wysiłku, ból w klatce piersiowej o typie dusznicowym (wynikający z niedokrwienia prawej komory), omdlenia lub stany przedomdleniowe (szczególnie alarmujące, ponieważ wskazują na znaczne upośledzenie rzutu serca), kołatanie serca oraz obrzęki obwodowe ^[10,21]. W zaawansowanych stadiach dochodzą objawy jawnej niewydolności prawokomorowej: powiększenie wątroby, wodobrzusze, sinica obwodowa i niskie ciśnienie tętnicze.

Klasyfikacja czynnościowa WHO/NYHA (functional class, FC) pozostaje jednym z najważniejszych narzędzi oceny ciężkości choroby i predyktorem przeżycia. W chwili rozpoznania duża część pacjentów znajduje się już w klasie FC III lub IV, co oznacza istotne ograniczenie aktywności fizycznej lub duszność spoczynkową ^[22,23]. Dane z rejestru REVEAL wskazują, że roczne przeżycie pacjentów w klasie FC I/II wynosi około 95–97%, w FC III – 91%, a w FC IV spada poniżej 75% ^[22,23].

Opóźnienie diagnostyczne – skala problemu

Opóźnienie w rozpoznaniu nadciśnienia płucnego jest problemem o wymiarze globalnym. Pacjenci wielokrotnie trafiają do lekarzy różnych specjalności – od pulmonologa, przez kardiologa, po psychiatrę (duszność niekiedy bywa błędnie interpretowana jako objaw lękowy) – zanim trafią do ośrodka referencyjnego. Współczesne analizy potwierdzają, że opóźnienie diagnostyczne w PAH wynika zarówno z nieswoistości objawów, jak i z etapowej, często długiej diagnostyki różnicowej. W polskiej bazie BNP-PL wśród nowo rozpoznanych dorosłych pacjentów średni czas od pierwszych objawów do rozpoznania PAH wynosił 12,6 ± 28,7 miesiąca, a w badaniach międzynarodowych opisywano także znacznie dłuższe ścieżki diagnostyczne ^[37,38].

Wytyczne ESC/ERS 2022 uprościły algorytm diagnostyczny do trzech podstawowych etapów: podejrzenie (przez lekarza pierwszego kontaktu lub specjalistę niereferencyjnego), detekcja (za pomocą echokardiografii przezklatkowej) oraz potwierdzenie (cewnikowanie prawego serca w referencyjnym ośrodku nadciśnienia płucnego) ^[7,8]. Echokardiografia, choć nie pozwala na definitywne rozpoznanie, jest kluczowym badaniem przesiewowym. W ocenie prawdopodobieństwa PH wykorzystuje się przede wszystkim prędkość fali zwrotnej niedomykalności trójdzielnej (tricuspid regurgitation velocity, TRV) oraz dodatkowe cechy przeciążenia prawej komory i krążenia płucnego; TRV >2,8 m/s wymaga interpretacji w kontekście całego obrazu echokardiograficznego i klinicznego ^[7].

Współczesna farmakoterapia PAH – cztery szlaki, nowy paradygmat

Leczenie farmakologiczne tętniczego nadciśnienia płucnego przeszło w ciągu ostatnich dwudziestu lat fundamentalną transformację. Jeszcze w latach 90. XX wieku, przed wprowadzeniem celowanych terapii, pięcioletnie przeżycie po rozpoznaniu było bardzo niskie, a choroba często prowadziła do szybkiej niewydolności prawokomorowej ^[20,22]. Współczesne leczenie opiera się na modulacji czterech głównych szlaków patogenetycznych, a konsekwentne stosowanie terapii skojarzonej i regularnej oceny ryzyka przyniosło istotną poprawę wyników klinicznych.

Szlak endotelinowy – antagoniści receptora endotelinowego (ERA)

Endotelina-1 jest jednym z najsilniejszych znanych mediatorów wazokonstrykcyjnych i mitogennych, odgrywającym kluczową rolę w patogenezie PAH. Antagoniści receptora endotelinowego (endothelin receptor antagonists, ERA) blokują receptory ETA i/lub ETB, hamując działanie ET-1 na naczynia płucne. Do grupy tej należą bosentan (nieselektywny antagonista ETA/ETB, zarejestrowany jako pierwszy doustny lek swoisty dla PAH w 2001 roku), ambrisentan (selektywny antagonista ETA) oraz macytentan (antagonista ETA/ETB o korzystnym profilu farmakokinetycznym, który w badaniu SERAPHIN wykazał redukcję ryzyka złożonego punktu końcowego obejmującego chorobowość i umieralność) ^[24,25]. ERA stanowią jeden z filarów zalecanej terapii skojarzonej u wielu pacjentów z PAH.

Szlak tlenku azotu – inhibitory PDE-5 i stymulatory sGC

Tlenek azotu (NO) jest endogennym czynnikiem wazodylatacyjnym, który aktywuje rozpuszczalną cyklazę guanylanową w komórkach mięśni gładkich naczyń, zwiększając stężenie cGMP i powodując relaksację naczyń. Inhibitory fosfodiesterazy typu 5 (PDE-5i) – sildenafil i tadalafil – hamują degradację cGMP, wzmacniając działanie NO ^[24]. Riocyguat, stymulator rozpuszczalnej cyklazy guanylanowej (sGC stimulator), działa częściowo niezależnie od NO, bezpośrednio zwiększając aktywność sGC – lek ten jest również zarejestrowany w leczeniu nieoperacyjnego CTEPH oraz przetrwałego lub nawrotowego PH po endarterektomii płucnej ^[6,7]. Riocyguat i inhibitory PDE-5 nie powinny być stosowane łącznie ze względu na ryzyko istotnej hipotensji.

Szlak prostacyklinowy – analogi prostacykliny i agoniści receptora IP

Prostacyklina (PGI₂) jest wytwarzana przez komórki śródbłonka i działa silnie wazodylatacyjnie, antyproliferacyjnie i antyagregacyjnie. W PAH synteza prostacykliny jest upośledzona, co uzasadnia terapię substytucyjną. Epoprostenol (syntetyczna prostacyklina podawana ciągłym wlewem dożylnym) był pierwszym lekiem, który wykazał poprawę przeżycia w PAH i do dziś pozostaje lekiem referencyjnym w ciężkich postaciach choroby ^[24]. Dalsze analogi obejmują treprostynil (dostępny w formie podskórnej, dożylnej, wziewnej i doustnej – zależnie od kraju i refundacji) oraz iloprost (wziewny). Seleksypag, doustny agonista receptora prostacyklinowego IP, wykazał w badaniu GRIPHON redukcję ryzyka złożonego punktu końcowego obejmującego chorobowość i umieralność w PAH ^[24,25].

Szlak BMP/aktywiny – inhibitory sygnalizacji aktywiny

Najnowszym przełomowym osiągnięciem farmakoterapii PAH jest wprowadzenie sotaterceptu (Winrevair®, Merck) – pierwszego w klasie inhibitora sygnalizacji aktywiny. Sotatercept jest białkiem fuzyjnym złożonym z domeny zewnątrzkomórkowej receptora aktywiny typu IIA (ActRIIA) i fragmentu Fc ludzkiej IgG1, wiążącym aktywiny i inne ligandy z rodziny TGF-β. W ten sposób pomaga przywracać zaburzoną w PAH równowagę między sygnalizacją proproliferacyjną i antyproliferacyjną ^[4,5,26,34].

W badaniu klinicznym fazy III STELLAR, obejmującym ponad 300 pacjentów z PAH leczonych stabilną terapią podstawową, dodanie sotaterceptu podskórnie co 3 tygodnie przyniosło istotną poprawę dystansu w teście 6-minutowego marszu (6MWD, pierwszorzędowy punkt końcowy), oporu naczyń płucnych, stężenia NT-proBNP, klasy czynnościowej WHO i czasu do pogorszenia klinicznego ^[5]. Na podstawie tych wyników FDA zatwierdziła sotatercept w marcu 2024 roku, a Komisja Europejska dopuściła lek do obrotu w Unii Europejskiej w 2024 roku po pozytywnej ocenie EMA ^[4,35].

Kolejne badanie fazy III – ZENITH – objęło dorosłych pacjentów z PAH obciążonych wysokim ryzykiem zgonu mimo maksymalnie tolerowanej terapii podstawowej. Badanie zostało zakończone przedwcześnie po analizie pośredniej z powodu wyraźnej skuteczności: w porównaniu z placebo sotatercept zmniejszył ryzyko złożonego punktu końcowego obejmującego zgon z jakiejkolwiek przyczyny, przeszczep płuc lub hospitalizację trwającą co najmniej 24 godziny z powodu pogorszenia PAH ^[26]. Dane te przesunęły sotatercept z pozycji wyłącznie leku poprawiającego wydolność wysiłkową w stronę terapii wpływającej na twarde zdarzenia kliniczne u pacjentów wysokiego ryzyka.

W 2026 roku sotatercept nie powinien być już opisywany jako lek „oczekujący na procedurę EMA”. Jest dopuszczony do stosowania w UE u dorosłych pacjentów z PAH w klasach czynnościowych WHO II–IV, w skojarzeniu z innymi terapiami PAH. Warunki refundacji w Polsce są jednak węższe niż wskazanie rejestracyjne: lek został oceniony przez AOTMiT w 2025 roku i uwzględniony w refundacji od 1 stycznia 2026 roku w ramach programu lekowego B.31 dla określonej populacji chorych z TNP, zgodnie z kryteriami kwalifikacji programu ^[29,30,35]. Praktyczne stosowanie wymaga monitorowania hemoglobiny, liczby płytek krwi, ciśnienia tętniczego oraz działań niepożądanych takich jak krwawienia z nosa, teleangiektazje, wzrost hemoglobiny, małopłytkowość i wzrost ciśnienia tętniczego ^[35].

Nowy paradygmat terapeutyczny: Zgodnie z algorytmem leczenia PAH po 7. World Symposium on Pulmonary Hypertension, dostępne są obecnie leki ukierunkowane na cztery szlaki: endotelinowy, tlenku azotu/sGC-cGMP, prostacyklinowy oraz BMP/aktywiny. Leczenie powinno być dobierane na podstawie regularnej oceny ryzyka, chorób współistniejących, wyniku testu wazoreaktywności i odpowiedzi na dotychczasową terapię; celem jest osiągnięcie i utrzymanie statusu niskiego ryzyka ^[7,25].

Algorytm terapeutyczny – od stratyfikacji ryzyka do terapii skojarzonej

Wytyczne ESC/ERS 2022 oraz dokument 7. WSPH podkreślają, że stratyfikacja ryzyka jest fundamentem decyzji terapeutycznych. Przy prezentacji choroby pacjenci są oceniani wieloparametrowo, z uwzględnieniem m.in. klasy czynnościowej WHO, 6MWD, NT-proBNP/BNP, parametrów echokardiograficznych, hemodynamicznych i chorób współistniejących ^[7,25]. U większości pacjentów bez istotnych kardiopulmonologicznych chorób współistniejących zalecana jest wczesna terapia skojarzona, najczęściej ERA + inhibitor PDE-5. Pacjenci wysokiego ryzyka wymagają agresywniejszego postępowania, w tym rozważenia potrójnej terapii z pozajelitowym prostacyklinoidem oraz wczesnej kwalifikacji do transplantacji płuc ^[7,25].

Regularna ponowna ocena ryzyka – zwykle co 3–6 miesięcy lub częściej przy niestabilności klinicznej – jest niezbędna dla optymalizacji leczenia. U pacjentów, którzy mimo leczenia początkowego nie osiągają statusu niskiego ryzyka, należy rozważać eskalację terapii, w tym dodanie agonisty szlaku prostacyklinowego, leczenie pozajelitowe lub sotatercept, jeżeli spełnione są kryteria kliniczne i refundacyjne ^[7,25,29]. Celem terapii jest osiągnięcie i utrzymanie statusu niskiego ryzyka, co wiąże się z najlepszym rokowaniem – roczne przeżycie u pacjentów w kategorii niskiego ryzyka przekracza 95% ^[7,22,23].

Przewlekłe zakrzepowo-zatorowe nadciśnienie płucne (CTEPH) – wyjątkowa szansa na wyleczenie

CTEPH zasługuje na szczególną uwagę w kontekście nadciśnienia płucnego, ponieważ – w odróżnieniu od większości form NP – jest potencjalnie uleczalne. Endarterektomia płucna (PEA), wykonywana w głębokiej hipotermii i z zatrzymaniem krążenia, pozwala na usunięcie zorganizowanych mas zakrzepowych z tętnic płucnych i normalizację hemodynamiki u znacznej części pacjentów ^[6,7,11]. Umieralność perioperacyjna w doświadczonych ośrodkach wynosi 2–5%, a wyniki odległe są bardzo dobre – u większości operowanych pacjentów ciśnienie w tętnicy płucnej normalizuje się lub znacząco obniża, a klasa czynnościowa ulega poprawie ^[11].

Dla pacjentów z CTEPH nieoperacyjnym lub z resztkową PH po endarterektomii, angioplastyka balonowa tętnic płucnych (BPA) stała się cenną alternatywą terapeutyczną. Technika ta, rozwinięta głównie w Japonii i obecnie szeroko stosowana w Europie (w tym w Polsce), polega na sekwencyjnym poszerzaniu stenotycznych tętnic segmentowych i subsegmentowych za pomocą cewników balonowych ^[6]. Farmakoterapia riocyguatem jest zalecana u pacjentów z nieoperacyjnym CTEPH oraz u chorych z przetrwałym lub nawrotowym nadciśnieniem płucnym po endarterektomii płucnej. Decyzje o PEA, BPA i leczeniu farmakologicznym powinny być podejmowane przez wielodyscyplinarny zespół ekspercki, a ewentualne leczenie przed zabiegiem wymaga indywidualnej kwalifikacji ^[7,11].

Populacje szczególne – ciąża, dzieci, schorzenia współistniejące

Nadciśnienie płucne w ciąży

Ciąża u kobiet z nadciśnieniem płucnym, a w szczególności z PAH, wiąże się z niezwykle wysokim ryzykiem powikłań i śmiertelności matczynej, szacowanym historycznie na 30–56%. Choć współczesne dane rejestrowe wskazują na pewien spadek tej umieralności (do około 10–25% w doświadczonych ośrodkach), ciąża nadal jest przeciwwskazana lub zdecydowanie odradzana u kobiet z PAH i istotnym nadciśnieniem płucnym, ponieważ należy do sytuacji najwyższego ryzyka matczynego ^[7]. Hemodynamiczne obciążenie ciążą – wzrost objętości krwi krążącej o 30–50%, zwiększenie rzutu serca, spadek oporu obwodowego – może przekroczyć rezerwę adaptacyjną prawej komory i doprowadzić do nagłej dekompensacji, najczęściej w trzecim trymestrze lub w bezpośrednim okresie poporodowym. Wytyczne ESC/ERS 2022 zalecają ścisłe poradnictwo antykoncepcyjne u wszystkich kobiet w wieku rozrodczym z rozpoznanym NP ^[7].

Nadciśnienie płucne u dzieci

Nadciśnienie płucne w populacji pediatrycznej różni się istotnie od postaci dorosłych pod względem etiologii, przebiegu klinicznego i strategii terapeutycznej. Dominującą przyczyną PAH u dzieci są wrodzone wady serca, w tym zespół Eisenmengera ^[27]. Idiopatyczne PAH u dzieci wykazuje częściej cięższy przebieg niż u dorosłych, ale jednocześnie większy odsetek odpowiedzi na test wazoreaktywności. Przetrwałe nadciśnienie płucne noworodków (PPHN) stanowi odrębną jednostkę kliniczną, wymagającą intensywnej terapii z zastosowaniem wziewnego tlenku azotu, a w najcięższych przypadkach – pozaustrojowego wspomagania krążenia i oddychania (ECMO) ^[10,27].

PAH związane z chorobami tkanki łącznej

Twardzina układowa (systemic sclerosis, SSc) jest najczęstszą chorobą tkanki łącznej powikłaną nadciśnieniem płucnym – PAH rozwija się u 8–12% pacjentów z SSc i wiąże się z istotnie gorszym rokowaniem niż IPAH ^[12]. Regularne badania przesiewowe (echokardiografia, DLCO, NT-proBNP) u pacjentów z SSc są rekomendowane przez wszystkie główne wytyczne w celu wczesnego wykrycia NP. PAH może również towarzyszyć tocznowi rumieniowatemu układowemu, mieszanej chorobie tkanki łącznej i innym kolagenopatom ^[6,7].

Nadciśnienie płucne w Polsce – system opieki, dane rejestrowe i wyzwania

Epidemiologia w Polsce – aktualizacja danych BNP-PL i AOTMiT

Dane epidemiologiczne dotyczące pacjentów z tętniczym nadciśnieniem płucnym w Polsce opierają się przede wszystkim na Ogólnopolskiej Bazie Nadciśnienia Płucnego (BNP-PL), prowadzonej przez Sekcję Krążenia Płucnego Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Jest to najważniejsze krajowe źródło danych rejestrowych dla TNP/PAH i CTEPH, ponieważ obejmuje pacjentów diagnozowanych i leczonych w ośrodkach specjalistycznych uczestniczących w rejestrze ^[28]. Interpretując dane BNP-PL, należy pamiętać, że są to dane rejestrowe zależne od udziału i kompletności raportowania poszczególnych ośrodków, a więc opisują przede wszystkim populację pacjentów rozpoznanych i objętych specjalistyczną opieką.

W prezentacji BNP-PL obejmującej dane do 31 sierpnia 2023 roku wykazano, że w bazie TNP znajdowało się łącznie 1866 pacjentów pozostających pod opieką lub wpisanych do rejestru, z czego 970 stanowiły nowe rozpoznania od początku działania bazy. W okresie od 1 września 2022 do 31 sierpnia 2023 roku odnotowano 221 pacjentów z nowo rozpoznaną chorobą, co odpowiadało zapadalności około 18,4 nowych rozpoznań miesięcznie; w ujęciu populacyjnym raportowano około 4,67 nowych przypadków TNP na milion mieszkańców rocznie ^[28]. Dane te zastępują wcześniejsze, zaniżone szacunki rzędu „około 1300 dorosłych pacjentów” i lepiej oddają skalę choroby w Polsce.

Analiza AOTMiT przygotowana w 2025 roku w związku z oceną refundacyjną sotaterceptu przytoczyła dane BNP-PL, według których liczba pacjentów z PAH w Polsce wynosiła odpowiednio: 1276 w 2020 roku, 1394 w 2021 roku, 1672 w 2022 roku i 1951 w 2023 roku ^[29]. Te liczby wskazują na systematyczny wzrost populacji rozpoznanych i leczonych pacjentów, wynikający zarówno z poprawy przeżycia, jak i z lepszej wykrywalności choroby.

Rozkład geograficzny pozostaje nierównomierny. Według danych BNP-PL na 31 sierpnia 2023 roku chorobowość TNP wśród żyjących pacjentów pozostających pod opieką ośrodków różniła się między województwami: od około 19,8 na milion mieszkańców w województwie lubuskim do około 50,3 na milion w województwie wielkopolskim. Największą liczbę żyjących pacjentów raportowano w województwach mazowieckim, wielkopolskim, śląskim i małopolskim ^[28]. Różnice te mogą odzwierciedlać zarówno rzeczywistą epidemiologię, jak i dostęp do ośrodków referencyjnych, ścieżki diagnostyczne oraz kompletność rejestracji.

Polska – najważniejsze dane rejestrowe: BNP-PL raportowała 1866 pacjentów z TNP w bazie do 31.08.2023 r., 970 nowych rozpoznań od początku działania bazy oraz 221 nowych rozpoznań w okresie 01.09.2022–31.08.2023. AOTMiT, powołując się na BNP-PL, podała wzrost liczby pacjentów z PAH z 1276 w 2020 r. do 1951 w 2023 r. ^[28,29].

Osobnego omówienia wymaga CTEPH. W części BNP-PL dotyczącej przewlekłego zakrzepowo-zatorowego nadciśnienia płucnego w 2023 roku raportowano 876 pacjentów włączonych do bazy, 550 nowo rozpoznanych od początku rejestru oraz 128 nowych rozpoznań w okresie od 1 września 2022 do 31 sierpnia 2023 roku, co odpowiadało około 8,33 nowego rozpoznania miesięcznie w okresie działania bazy ^[28]. Dane te są istotne klinicznie, ponieważ CTEPH jest potencjalnie uleczalną postacią nadciśnienia płucnego, a skuteczność leczenia zależy od sprawnej kwalifikacji do PEA, BPA lub farmakoterapii.

Organizacja systemu opieki – program lekowy NFZ B.31

Leczenie tętniczego nadciśnienia płucnego w Polsce realizowane jest w ramach programu lekowego B.31 „Leczenie tętniczego nadciśnienia płucnego (TNP) (ICD-10: I27, I27.0)”. Program obejmuje ściśle określone populacje pacjentów i kryteria kwalifikacji, a leczenie prowadzone jest w wyspecjalizowanych ośrodkach posiadających umowę z NFZ ^[30]. W praktyce klinicznej do programu trafiają m.in. pacjenci z idiopatycznym, dziedzicznym i wybranymi postaciami wtórnego TNP, po potwierdzeniu rozpoznania i ocenie hemodynamicznej.

W Polsce dostępne są leki ze wszystkich trzech klasycznych szlaków terapeutycznych: antagoniści receptora endotelinowego (bosentan, ambrisentan, macytentan), inhibitory PDE-5 (sildenafil, tadalafil), stymulator sGC (riocyguat), analogi prostacykliny (epoprostenol, treprostynil, iloprost – zależnie od postaci i finansowania) oraz selektywny agonista receptora IP (seleksypag) ^[30]. Od 2026 roku istotną zmianą jest włączenie sotaterceptu do refundacji w programie B.31 dla określonej populacji pacjentów, po warunkowo pozytywnej rekomendacji Prezesa AOTMiT z 2025 roku i publikacji obwieszczenia refundacyjnego obowiązującego od 1 stycznia 2026 roku ^[29,30].

Włączenie sotaterceptu do polskiego programu lekowego ma znaczenie nie tylko kliniczne, ale również organizacyjne. Lek jest terapią dodawaną do leczenia podstawowego, wymaga regularnej kontroli parametrów hematologicznych, ciśnienia tętniczego i działań niepożądanych, a kwalifikacja powinna uwzględniać ocenę ryzyka oraz dotychczasową odpowiedź na leczenie skojarzone ^[25,29,35]. Wymaga to dobrej koordynacji między ośrodkiem prowadzącym, pacjentem i personelem pielęgniarskim, szczególnie że część terapii TNP jest już logistycznie złożona z powodu leczenia parenteralnego prostanoidami.

Polskie ośrodki referencyjne i Ogólnopolska Baza Nadciśnienia Płucnego

Ogólnopolska Baza Nadciśnienia Płucnego (BNP-PL) ma fundamentalne znaczenie dla monitorowania jakości opieki nad pacjentami z TNP i CTEPH w Polsce. W projekcie uczestniczą ośrodki diagnozujące i leczące chorych na nadciśnienie płucne, co pozwala na gromadzenie danych dotyczących demografii, rodzaju rozpoznania, przebiegu choroby oraz sposobów i wyników leczenia ^[28]. Dane z BNP-PL stanowią podstawę do analiz epidemiologicznych, oceny zgodności postępowania z wytycznymi i identyfikacji obszarów wymagających poprawy.

Do kluczowych ośrodków zajmujących się diagnostyką i leczeniem nadciśnienia płucnego w Polsce należą ośrodki akademickie, instytuty kardiologii i wyspecjalizowane jednostki w Warszawie/Otwocku, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Gdańsku, Katowicach, Zabrzu, Łodzi, Białymstoku, Lublinie, Bydgoszczy, Szczecinie i innych miastach raportowanych w BNP-PL ^[28]. Ośrodki te dysponują możliwością wykonywania cewnikowania prawostronnego serca, testów wazoreaktywności, diagnostyki CTEPH i prowadzenia zaawansowanej farmakoterapii, w tym terapii parenteralnej prostanoidami.

Wyzwania systemu polskiego

Mimo funkcjonującego programu lekowego, polska opieka nad pacjentami z nadciśnieniem płucnym nadal mierzy się z kilkoma wyzwaniami. Po pierwsze, opóźnienie diagnostyczne pozostaje problemem – pacjenci, podobnie jak w innych krajach, mogą przez wiele miesięcy lub lat być leczeni z powodu częstszych rozpoznań, zanim trafią do ośrodka referencyjnego. Wynika to z niespecyficzności objawów, ograniczonej świadomości choroby i nierównego dostępu do specjalistycznej diagnostyki ^[7,28].

Po drugie, rosnąca liczba pacjentów pozostających pod opieką ośrodków – widoczna w danych BNP-PL i AOTMiT – wymaga odpowiedniego finansowania, zasobów kadrowych i organizacji wizyt kontrolnych ^[28,29]. Po trzecie, nierównomierny rozkład ośrodków referencyjnych na terenie kraju sprawia, że pacjenci z mniejszych miejscowości mogą napotykać bariery logistyczne. Po czwarte, procedury interwencyjne w CTEPH, takie jak endarterektomia płucna i angioplastyka balonowa tętnic płucnych, wymagają koncentracji doświadczenia i współpracy wielospecjalistycznych zespołów.

Polskie Stowarzyszenie Osób z Nadciśnieniem Płucnym, założone w 2007 roku, jest członkiem PHA Europe i aktywnie angażuje się w działania edukacyjne, wspiera chorych i ich rodziny oraz prowadzi rzecznictwo na rzecz poprawy dostępu do diagnostyki i leczenia ^[31]. Organizacja ta odgrywa istotną rolę w budowaniu świadomości społecznej i medycznej dotyczącej nadciśnienia płucnego w Polsce. W ramach Światowego Dnia Nadciśnienia Płucnego organizowane są wydarzenia edukacyjne, konferencje naukowe i akcje społeczne mające zwrócić uwagę na potrzeby pacjentów z TNP, CTEPH i innymi postaciami nadciśnienia płucnego.

Istotnym aspektem polskiego systemu jest również kwestia dostępności i jakości diagnostyki. Cewnikowanie prawego serca, niezbędne do potwierdzenia rozpoznania, powinno być wykonywane w ośrodkach z odpowiednim doświadczeniem. Rezonans magnetyczny serca, choć coraz szerzej uznawany za najlepszą metodę ilościowej oceny prawej komory, nie jest rutynowo stosowany we wszystkich protokołach obserwacyjnych. Kolejnym praktycznym wyzwaniem jest organizacja terapii parenteralnej prostanoidami – ciągły wlew dożylny lub podskórny wymaga edukacji pacjenta, dostępu do pomp infuzyjnych i regularnego zaopatrzenia w leki, co w warunkach ambulatoryjnych stanowi problem logistyczny, szczególnie dla pacjentów mieszkających daleko od ośrodka referencyjnego ^[7,28,30].

Pozytywnym sygnałem jest rosnąca aktywność polskich badaczy i klinicystów w międzynarodowych rejestrach i badaniach klinicznych dotyczących nadciśnienia płucnego. Udział polskich ośrodków w międzynarodowych próbach klinicznych przyczynia się do globalnego postępu wiedzy i może umożliwiać pacjentom wczesny dostęp do innowacyjnych terapii, zanim staną się one szeroko dostępne w ramach refundacji. Współpraca z sieciami referencyjnymi, takimi jak European Reference Network for Rare Respiratory Diseases (ERN-LUNG), wspiera wymianę wiedzy i harmonizację standardów opieki ^[7].

Jakość życia i wymiar psychospołeczny – perspektywa pacjenta

Nadciśnienie płucne wywiera głęboki wpływ na wszystkie aspekty życia chorego – fizyczny, psychologiczny, społeczny i zawodowy. Ograniczenie tolerancji wysiłku sprawia, że codzienne czynności, takie jak wchodzenie po schodach, noszenie zakupów czy zabawa z dziećmi, stają się trudne lub niemożliwe. Wielu pacjentów traci zdolność do pracy zawodowej, co pociąga za sobą konsekwencje finansowe i społeczne ^[32]. Badanie socjoekonomiczne przeprowadzone przez PHA Canada i Canadian VIGOUR Centre wykazało znaczące zakłócenia jakości życia oraz poważne konsekwencje medyczne i socjoekonomiczne u pacjentów z PAH, w tym istotne obciążenie finansowe związane z kosztami leczenia, transportu do ośrodków referencyjnych i utraty dochodów ^[32].

Wymiar psychologiczny choroby jest równie istotny. Pacjenci z nadciśnieniem płucnym doświadczają znacząco wyższych wskaźników lęku i depresji w porównaniu z populacją ogólną, a zaburzenia te wiążą się z istotnym obniżeniem jakości życia ^[39]. Niepewność co do rokowania, konieczność stosowania skomplikowanych schematów leczniczych (w tym ciągłych wlewów dożylnych lub podskórnych), ograniczenia dotyczące ciąży i aktywności fizycznej oraz stygmatyzacja związana z niewidoczną niepełnosprawnością – wszystko to przyczynia się do obciążenia psychicznego ^[32]. Pacjenci często opisują frustrację wynikającą z tego, że ich choroba jest niewidoczna z zewnątrz – osoby z NP mogą wyglądać zdrowo, podczas gdy w rzeczywistości doświadczają znacznych ograniczeń czynnościowych. Ta „niewidoczność” choroby utrudnia uzyskanie zrozumienia i wsparcia ze strony otoczenia, pracodawców i instytucji orzekających o niepełnosprawności.

Izolacja społeczna stanowi kolejny poważny problem – ograniczenie aktywności fizycznej, ograniczanie lub konieczność starannego planowania podróży (ze względu na ryzyko pogorszenia tolerancji hipoksji, szczególnie na dużych wysokościach i podczas lotów), a także konieczność unikania infekcji (które mogą spowodować zaostrzenie choroby) prowadzą do wycofywania się z życia towarzyskiego i zawodowego. U młodszych pacjentów dodatkowym obciążeniem jest ograniczenie możliwości reprodukcyjnych – ciąża jest przeciwwskazana, a dostępne metody antykoncepcji wymagają starannego doboru z uwzględnieniem interakcji z lekami na PAH ^[7].

Wytyczne ESC/ERS 2022 podkreślają znaczenie holistycznego podejścia do opieki nad pacjentami z NP, obejmującego nie tylko farmakoterapię, ale także rehabilitację oddechową i ruchową (w kontrolowanych, bezpiecznych warunkach), wsparcie psychologiczne, edukację pacjenta i opiekunów oraz – w uzasadnionych przypadkach – opiekę paliatywną ^[7]. Koncepcja „holistic care” jest jednym z filarów Światowego Dnia Nadciśnienia Płucnego ^[2].

Perspektywy badawcze – „Nadzieja w każdym badaniu klinicznym”

Hasło tegorocznego Światowego Dnia Nadciśnienia Płucnego – „Hope in Every Trial” – trafnie oddaje rolę, jaką badania kliniczne odgrywają w poprawie perspektyw pacjentów z NP ^[3]. Sukces sotaterceptu, opartego na zupełnie nowym mechanizmie działania, otworzył drzwi do dalszych poszukiwań w obszarze modulacji szlaku BMP/TGF-β oraz innych nowych celów terapeutycznych.

Seralutinib – inhalacyjny inhibitor kinaz tyrozynowych

Seralutinib, wziewny inhibitor kinaz tyrozynowych PDGFR/CSF1R/c-KIT, wykazał obiecujące wyniki w badaniu fazy II TORREY, w którym poprawiał parametry hemodynamiczne, przede wszystkim PVR, u pacjentów z PAH otrzymujących leczenie podstawowe. Potencjalną zaletą tego podejścia jest celowana ekspozycja leku w obrębie naczyń płucnych przy ograniczeniu działania ogólnoustrojowego ^[25,33].

Nowe szlaki terapeutyczne

Poza szlakiem BMP/aktywiny, intensywne badania prowadzone są nad następującymi celami molekularnymi: inhibicja PDGF (proliferacja komórek mięśni gładkich), modulacja immunologiczna i przeciwzapalna (z uwzględnieniem roli zapalenia w remodelowaniu naczyniowym), interwencje w szlaki hormonalne (estrogeny, dehydroepiandrosteron), regulacja metabolizmu komórkowego (inhibitory glikolizy, modulatory mitochondriów), epigenetyka (inhibitory HDAC, modulatory miRNA) oraz terapie komórkowe (mezenchymalne komórki macierzyste) ^[25,33]. Każdy z tych szlaków reprezentuje potencjalny przełom, choć większość terapii znajduje się dopiero w fazie przedklinicznej lub wczesnych fazach klinicznych.

Przeszczep płuc i wspomaganie mechaniczne

Przeszczep płuc lub przeszczep serca i płuc pozostaje ostateczną opcją terapeutyczną dla pacjentów z ciężkim PAH nieodpowiadającym na maksymalną farmakoterapię. Wyniki przeszczepu uległy poprawie w ostatnich dekadach, z medianą przeżycia po przeszczepie sięgającą 5–6 lat. Jednocześnie rozwój technologii mechanicznego wspomagania prawej komory (right ventricular assist devices, RVAD) i pozaustrojowego wspomagania życia (ECMO jako pomost do przeszczepu) poszerzył opcje dla najciężej chorych pacjentów oczekujących na transplantację ^[7,25].

Rola lekarzy i personelu medycznego – od podejrzenia do wielodyscyplinarnej opieki

Światowy Dzień Nadciśnienia Płucnego jest przede wszystkim apelem do społeczności medycznej o zwiększenie czujności diagnostycznej wobec tej rzadkiej, ale poważnej choroby. Kluczowe przesłanie dla lekarzy pierwszego kontaktu jest następujące: u każdego pacjenta z niewyjaśnioną, postępującą dusznością wysiłkową, zwłaszcza przy braku typowych przyczyn kardiologicznych czy pulmonologicznych, należy rozważyć nadciśnienie płucne w diagnostyce różnicowej i zlecić echokardiografię przezklatkową jako podstawowe badanie przesiewowe ^[7,8].

Szczególną czujność należy zachować w populacjach wysokiego ryzyka: pacjenci z twardziną układową i innymi chorobami tkanki łącznej (regularne badania przesiewowe w kierunku NP), pacjenci z przebytą zatorowością płucną (skrining CTEPH przy utrzymujących się objawach), pacjenci z wrodzonymi wadami serca, pacjenci z chorobami wątroby i nadciśnieniem wrotnym oraz rodziny pacjentów z dziedzicznym PAH (poradnictwo genetyczne, monitoring) ^[6,7].

Opieka nad pacjentem z nadciśnieniem płucnym wymaga wielodyscyplinarnego zespołu obejmującego kardiologa i/lub pulmonologa specjalizującego się w krążeniu płucnym (wiodący lekarz prowadzący), kardiologa inwazyjnego (cewnikowanie prawego serca, BPA), kardiochirurga (PEA, przeszczep), radiologa (diagnostyka obrazowa, angiografia), pielęgniarkę specjalistyczną (koordynacja opieki, edukacja pacjenta, zarządzanie terapią parenteralną), farmaceutę klinicznego (interakcje lekowe, zarządzanie terapią wielolekową), psychologa lub psychiatrę (wsparcie psychologiczne), fizjoterapeutę (rehabilitacja oddechowa i ruchowa) oraz w uzasadnionych przypadkach – genetyka, reumatologa, hepatologa lub specjalistę medycyny paliatywnej ^[7].

Diagnostyka obrazowa i biomarkery – narzędzia oceny i monitorowania

Echokardiografia – kamień węgielny diagnostyki nieinwazyjnej

Echokardiografia przezklatkowa pozostaje fundamentalnym narzędziem przesiewowym i monitorującym w nadciśnieniu płucnym. Badanie pozwala na nieinwazyjną ocenę prawdopodobieństwa NP na podstawie prędkości fali zwrotnej niedomykalności trójdzielnej (tricuspid regurgitation velocity, TRV) – wartość TRV >2,8 m/s, interpretowana łącznie z dodatkowymi echokardiograficznymi markerami obciążenia prawej komory, powinna skłonić do dalszej diagnostyki w ośrodku referencyjnym ^[7]. Wytyczne ESC/ERS 2022 wyróżniają trzy kategorie prawdopodobieństwa NP na podstawie echokardiografii: niskie (TRV ≤2,8 m/s bez dodatkowych cech), pośrednie i wysokie (TRV >3,4 m/s lub TRV >2,8 m/s z dodatkowymi cechami) ^[7,8].

Oprócz oceny ciśnienia w tętnicy płucnej, echokardiografia dostarcza cennych informacji o funkcji prawej komory, w tym o wymiarach prawej komory (RV basal diameter), frakcyjnej zmianie pola powierzchni prawej komory (fractional area change, FAC), wskaźniku TAPSE (tricuspid annular plane systolic excursion) oraz prędkości ruchu pierścienia trójdzielnego w obrazowaniu tkankowym (S’). Parametry te mają istotne znaczenie prognostyczne i służą do monitorowania odpowiedzi na leczenie ^[7]. Coraz większą rolę odgrywa również echokardiografia trójwymiarowa (3D) i analiza odkształcenia (strain) prawej komory, pozwalające na bardziej precyzyjną ocenę funkcji skurczowej RV niż konwencjonalne parametry jednowymiarowe.

Rezonans magnetyczny serca (CMR) – złoty standard oceny prawej komory

Rezonans magnetyczny serca jest uznawany za złoty standard w ocenie objętości, masy i funkcji skurczowej prawej komory. W porównaniu z echokardiografią, CMR zapewnia lepszą powtarzalność pomiarów i nie jest ograniczony przez okno akustyczne. Kluczowe parametry oceniane w CMR obejmują objętość końcoworozkurczową i końcowoskurczową prawej komory (RVEDV, RVESV), frakcję wyrzutową prawej komory (RVEF), masę mięśnia prawej komory oraz objętość wyrzutową. Obniżenie RVEF, wzrost objętości prawej komory i zmniejszenie objętości wyrzutowej lewej komory (wskutek interdependencji międzykomorowej) są silnymi predyktorami niekorzystnego rokowania ^[7,13].

Wytyczne ESC/ERS 2022 przyznają CMR zwiększoną rolę w stratyfikacji ryzyka, rekomendując regularne badania w trakcie obserwacji pacjentów z PAH – obok echokardiografii – jako narzędzie oceny odpowiedzi na leczenie. Parametry rezonansu magnetycznego, takie jak RVEF i wskaźnik objętości wyrzutowej, mogą dostarczać informacji prognostycznych niezależnych od tradycyjnych wskaźników klinicznych i hemodynamicznych ^[7].

Tomografia komputerowa i scyntygrafia wentylacyjno-perfuzyjna

Tomografia komputerowa klatki piersiowej z kontrastem (CT angiografia tętnic płucnych) odgrywa kluczową rolę w diagnostyce różnicowej nadciśnienia płucnego, pozwalając na wykluczenie lub potwierdzenie zatorowości płucnej, ocenę miąższu płucnego (choroby śródmiąższowe, rozedma) oraz wizualizację anatomii tętnic płucnych. W CTEPH tomografia komputerowa o wysokiej rozdzielczości (HRCT) i CT angiografia umożliwiają identyfikację przewlekłych zmian zakrzepowych, zwężeń i okluzji tętnic płucnych, wspomagając kwalifikację do endarterektomii lub BPA ^[7,11].

Scyntygrafia wentylacyjno-perfuzyjna płuc (ventilation/perfusion scan, V/Q scan) jest metodą o szczególnym znaczeniu w diagnostyce CTEPH – badanie wykazuje wysoką czułość (96–97%) i swoistość (90–95%) w wykrywaniu przewlekłych ubytków perfuzji. Prawidłowy wynik scyntygrafii wentylacyjno-perfuzyjnej praktycznie wyklucza CTEPH. Wytyczne ESC/ERS 2022 zalecają wykonanie scyntygrafii V/Q u wszystkich pacjentów z nadciśnieniem płucnym jako obligatoryjny element diagnostyki różnicowej, umożliwiający wczesne wykrycie potencjalnie uleczalnej postaci choroby ^[7,8].

Biomarkery – NT-proBNP i nowe perspektywy

N-końcowy propeptyd natriuretyczny typu B (NT-proBNP) jest najszerzej stosowanym biomarkerem w nadciśnieniu płucnym, odzwierciedlającym stopień obciążenia i dysfunkcji prawej komory. Stężenie NT-proBNP jest włączone do wieloparametrowych modeli stratyfikacji ryzyka (ESC/ERS, REVEAL 2.0, COMPERA) i stanowi integralny element regularnej oceny odpowiedzi na leczenie. Wartości NT-proBNP <300 pg/mL są jednym z kryteriów niskiego ryzyka, natomiast poziomy >1400 pg/mL wskazują na wysokie ryzyko ^[7,22,23].

W ostatnich latach intensywnie poszukiwane są nowe biomarkery, które mogłyby uzupełnić lub udoskonalić dotychczasowe narzędzia prognostyczne. Wśród badanych kandydatów wymienia się białko GDF-15 (growth differentiation factor 15, marker stresu komórkowego), osteopontynę, galektynę-3, troponinę sercową o wysokiej czułości (hs-cTnI), a także markery angiopoetynowe i metabolomiczne. Rozwój technologii „omicznych” (proteomika, metabolomika, genomika) otwiera perspektywy tworzenia wielobiomarkerowych paneli predykcyjnych, które mogłyby umożliwić bardziej precyzyjne przewidywanie przebiegu choroby i odpowiedzi na leczenie na poziomie indywidualnego pacjenta ^[13,14].

Rehabilitacja i leczenie niefarmakologiczne

Trening fizyczny – zmiana paradygmatu

Przez wiele lat aktywność fizyczna była odradzana pacjentom z nadciśnieniem płucnym ze względu na obawy dotyczące ryzyka omdleń i nagłego zgonu sercowego. Jednak w ciągu ostatniej dekady liczne badania randomizowane wykazały, że nadzorowany, umiarkowany trening fizyczny jest nie tylko bezpieczny, ale przynosi istotne korzyści kliniczne u pacjentów ze stabilnym PAH ^[7]. Programy rehabilitacyjne obejmujące trening aerobowy niskiej do umiarkowanej intensywności, trening oporowy i ćwiczenia oddechowe wykazały poprawę dystansu w teście 6-minutowego marszu, maksymalnego pochłaniania tlenu (VO₂ peak), klasy czynnościowej WHO, jakości życia, a w niektórych badaniach – również parametrów hemodynamicznych ^[7].

Wytyczne ESC/ERS 2022 zalecają nadzorowany trening fizyczny jako element kompleksowej opieki nad pacjentami z PAH (zalecenie klasy I, poziom dowodów A) ^[7]. Kluczowe jest jednak, aby trening był prowadzony pod nadzorem doświadczonego zespołu rehabilitacyjnego, rozpoczynany u pacjentów w stabilnym stanie klinicznym na optymalnej farmakoterapii, a jego intensywność – stopniowo zwiększana z uwzględnieniem indywidualnej tolerancji. Pacjenci powinni unikać ćwiczeń o wysokiej intensywności, wysiłku izometrycznego o znacznym obciążeniu oraz ćwiczeń wywołujących manewry Valsalvy.

Tlenoterapia i wspomaganie oddychania

Suplementacja tlenem jest wskazana u pacjentów z nadciśnieniem płucnym i istotną hipoksemią, zgodnie z oceną kliniczną, wynikiem pulsoksymetrii lub gazometrii oraz zaleceniami właściwymi dla choroby podstawowej. Hipoksemia pogłębia wazokonstrykcję płucną i może przyczyniać się do progresji choroby, dlatego utrzymanie odpowiedniego utlenowania jest elementem terapii wspomagającej ^[7]. U pacjentów z zaawansowanym NP i ciężką hipoksemią tlenoterapia domowa może przynieść poprawę komfortu życia, choć jej wpływ na przeżycie zależy od etiologii nadciśnienia płucnego i chorób współistniejących.

Diuretyki, antykoagulacja i inne interwencje wspomagające

Diuretyki stanowią fundamentalny element leczenia objawowego w nadciśnieniu płucnym z towarzyszącą retencją płynów i obrzękami obwodowymi. Zastosowanie diuretyków, najczęściej pętlowych (furosemid, torasemid), a w razie potrzeby także antagonistów receptora mineralokortykoidowego pozwala na kontrolę wolemii i zmniejszenie obciążenia wstępnego prawej komory. Dawkowanie wymaga starannego monitorowania – zarówno zbyt mała, jak i nadmierna diureza mogą pogorszyć hemodynamikę ^[7].

Kwestia przewlekłej antykoagulacji w PAH pozostaje przedmiotem dyskusji. Historycznie, antykoagulacja antagonistami witaminy K była zalecana u pacjentów z IPAH na podstawie obserwacji zakrzepicy in situ w naczyniach płucnych i retrospektywnych danych rejestrowych sugerujących korzyść z antykoagulacji. Jednak nowsze dane, w tym analizy z rejestru COMPERA, podważyły uniwersalną korzyść z antykoagulacji, a wytyczne ESC/ERS 2022 nie formułują jednoznacznego zalecenia na rzecz rutynowej antykoagulacji w IPAH, pozostawiając decyzję indywidualnej ocenie klinicznej ^[7]. Antykoagulacja pozostaje natomiast bezwzględnie wskazana w CTEPH.

Model opieki koordynowanej i przyszłość telemedycyny w nadciśnieniu płucnym

Nadciśnienie płucne, jako choroba rzadka wymagająca specjalistycznej, wielodyscyplinarnej opieki, stanowi modelowy przypadek dla wdrażania koncepcji opieki koordynowanej (coordinated care). Model ten zakłada ścisłą współpracę ośrodka referencyjnego z lekarzami pierwszego kontaktu i specjalistami lokalnymi, zapewniając pacjentowi ciągłość opieki niezależnie od miejsca zamieszkania. Ośrodek referencyjny odpowiada za ustalenie rozpoznania, inicjację i modyfikację terapii celowanej oraz okresową kompleksową ocenę, natomiast lekarz lokalny prowadzi bieżącą opiekę, monitoruje stan kliniczny i rozpoznaje sygnały alarmowe wymagające pilnej konsultacji specjalistycznej ^[7].

Pandemia COVID-19 przyspieszyła rozwój telemedycyny w opiece nad pacjentami z NP. Zdalne wizyty, telemonitoring saturacji, częstości tętna i masy ciała, a także cyfrowe kwestionariusze jakości życia i objawów okazały się wartościowym uzupełnieniem tradycyjnych wizyt ambulatoryjnych, szczególnie dla pacjentów zamieszkujących w znacznej odległości od ośrodka referencyjnego. Doświadczenia te przyspieszają prace nad integracją rozwiązań telemedycznych w modelach opieki nad pacjentami z chorobami rzadkimi, choć pełna standaryzacja i walidacja tych narzędzi wymaga dalszych badań ^[7].

W kontekście polskim, rozproszenie ośrodków referencyjnych i zróżnicowany dostęp do specjalistycznej opieki w różnych regionach kraju czynią telemedycynę szczególnie obiecującym rozwiązaniem. Rozwój platform telekonsultacyjnych umożliwiających zdalną współpracę ośrodków referencyjnych z lokalnymi oddziałami kardiologicznymi i pulmonologicznymi mógłby istotnie zmniejszyć nierówności w dostępie do opieki i skrócić czas do rozpoznania ^[28,29].

Aspekty etyczne i opieka u kresu życia

Nadciśnienie płucne, mimo postępu terapeutycznego, pozostaje chorobą o poważnym rokowaniu i znaczącej śmiertelności. W tym kontekście planowanie opieki zaawansowanej (advance care planning, ACP) i integracja opieki paliatywnej z aktywnym leczeniem przyczynowym stanowią istotne, choć często niedostatecznie realizowane elementy kompleksowej opieki ^[7]. Wytyczne ESC/ERS 2022 podkreślają, że rozmowy na temat preferencji pacjenta dotyczących opieki u kresu życia powinny być prowadzone odpowiednio wcześnie, w atmosferze szacunku i wrażliwości, najlepiej w ramach regularnych wizyt kontrolnych, a nie dopiero w momencie nagłej dekompensacji.

Opieka paliatywna w nadciśnieniu płucnym nie oznacza rezygnacji z leczenia aktywnego – wręcz przeciwnie, oba podejścia powinny być prowadzone równolegle, z naciskiem na optymalizację jakości życia, kontrolę objawów (duszność, ból, lęk, depresja), wsparcie psychologiczne i duchowe pacjenta oraz opiekę nad rodziną i opiekunami. Szczególnym wyzwaniem jest komunikacja rokowania – pacjenci z NP często doświadczają niepewności dotyczącej przebiegu choroby, co wymaga od zespołu medycznego umiejętności prowadzenia otwartych, uczciwych rozmów z zachowaniem nadziei i szacunku dla autonomii pacjenta.

Podsumowanie i perspektywy

Tegoroczny Światowy Dzień Nadciśnienia Płucnego – 5 maja 2026 – przypada w czasie dynamicznych zmian w krajobrazie diagnostyki i terapii tej złożonej choroby. Z jednej strony, ogromny postęp naukowy ostatnich lat, uwieńczony wprowadzeniem czwartego szlaku terapeutycznego (inhibicja sygnalizacji aktywiny) i poprawą wskaźników przeżycia, napawa uzasadnionym optymizmem. Z drugiej strony, nadciśnienie płucne pozostaje chorobą poważną, często rozpoznawaną zbyt późno, o ograniczonym dostępie do specjalistycznej opieki w wielu regionach świata – w tym, pomimo funkcjonującego programu lekowego, w Polsce.

Kluczowe wyzwania na najbliższe lata obejmują: skrócenie czasu do rozpoznania poprzez edukację lekarzy pierwszego kontaktu i specjalistów niereferencyjnych, zapewnienie równego dostępu do pełnego spektrum terapii celowanych (w tym najnowszych leków) niezależnie od miejsca zamieszkania, rozwijanie narzędzi do wczesnej identyfikacji pacjentów z niekorzystną trajektorią choroby (w tym biomarkerów i zaawansowanej diagnostyki obrazowej), prowadzenie badań nad nowymi celami terapeutycznymi wykraczającymi poza cztery znane szlaki, a także rozwijanie holistycznego modelu opieki obejmującego wymiar psychologiczny, społeczny i rehabilitacyjny.

Hasło „Hope in Every Trial” – „Nadzieja w każdym badaniu klinicznym” – trafnie oddaje istotę walki z nadciśnieniem płucnym w 2026 roku. Każde badanie kliniczne, każdy zarejestrowany pacjent w rejestrze, każda inwestycja w infrastrukturę diagnostyczną i każda kampania edukacyjna przybliżają nas do ambitnego, ale osiągalnego celu: świata, w którym nadciśnienie płucne jest rozpoznawane wcześnie, leczone skutecznie i w którym pacjenci mogą prowadzić możliwie pełne i aktywne życie, adekwatnie do stanu klinicznego.

W Światowym Dniu Nadciśnienia Płucnego 2026 apelujemy do całej społeczności medycznej o podniesienie czujności diagnostycznej, promowanie wiedzy o nadciśnieniu płucnym wśród kolegów i współpracowników oraz o zaangażowanie w inicjatywy edukacyjne i badawcze, które mają bezpośredni wpływ na życie naszych pacjentów. Jako kadra medyczna jesteśmy jednym z najważniejszych elementów systemu przeciwdziałającego opóźnieniu diagnostycznemu – a wczesne rozpoznanie ratuje życie.

Bibliografia

1. Pulmonary Hypertension Association. 2026 World Pulmonary Hypertension Day. PHAssociation.org. Available at: https://phassociation.org/get-involved/raise-awareness/world-ph-day/. Accessed May 4, 2026.
2. World PH Day. About World PH Day. WorldPHDay.org. Available at: https://worldphday.org/about-world-ph-day/. Accessed May 4, 2026.
3. World PH Day. World PH Day 2026 Toolkit: Hope in Every Trial. Available at: https://worldphday.org/toolkit/. Accessed May 4, 2026.
4. Merck. FDA approves WINREVAIR™ (sotatercept-csrk), a first-in-class treatment for adults with pulmonary arterial hypertension (PAH, WHO Group 1). Press release, March 26, 2024. Available at: https://www.merck.com/news/fda-approves-mercks-winrevair-sotatercept-csrk-a-first-in-class-treatment-for-adults-with-pulmonary-arterial-hypertension-pah-who-group-1/.
5. Hoeper MM, Badesch DB, Ghofrani HA, et al. Phase 3 Trial of Sotatercept for Treatment of Pulmonary Arterial Hypertension. N Engl J Med. 2023;388:1478-1490. doi:10.1056/NEJMoa2213558.
6. Kularatne M, Gerges C, Jevnikar M, Humbert M, Montani D. Updated Clinical Classification and Hemodynamic Definitions of Pulmonary Hypertension and Its Clinical Implications. Journal of Cardiovascular Development and Disease. 2024;11(3):78. doi:10.3390/jcdd11030078.
7. Humbert M, Kovacs G, Hoeper MM, et al. 2022 ESC/ERS Guidelines for the diagnosis and treatment of pulmonary hypertension. Eur Heart J. 2022;43(38):3618-3731. doi:10.1093/eurheartj/ehac237.
8. Rosenkranz S, Delcroix M, Giannakoulas G, et al. The “Ten Commandments” of the 2022 ESC/ERS Guidelines for the diagnosis and treatment of pulmonary hypertension. Eur Heart J. 2023;44(10):792-793. doi:10.1093/eurheartj/ehad018.
9. Savarese G, Lund LH. Global Public Health Burden of Heart Failure. Card Fail Rev. 2017;3(1):7-11. doi:10.15420/cfr.2016:25:2.
10. World Heart Federation. Saving lives from often silent but serious pulmonary hypertension – World Pulmonary Hypertension Day. May 5, 2025. Available at: https://world-heart-federation.org/news/saving-lives-from-often-silent-but-serious-pulmonary-hypertension-world-hypertension-day/.
11. Delcroix M, Torbicki A, Gopalan D, et al. ERS statement on chronic thromboembolic pulmonary hypertension. Eur Respir J. 2021;57(6):2002828. doi:10.1183/13993003.02828-2020.
12. Humbert M, Guignabert C, Bonnet S, et al. Pathology and pathobiology of pulmonary hypertension: state of the art and research perspectives. Eur Respir J. 2019;53(1):1801887. doi:10.1183/13993003.01887-2018.
13. Vonk Noordegraaf A, Chin KM, Haddad F, et al. Pathophysiology of the right ventricle and of the pulmonary circulation in pulmonary hypertension: an update. Eur Respir J. 2019;53(1):1801900. doi:10.1183/13993003.01900-2018.
14. Handoko ML, de Man FS, Happé CM, et al. Right ventricular failure due to chronic pressure load: What have we learned in animal models since the NIH working group statement? Heart Fail Rev. 2015;20(5):475-491. doi:10.1007/s10741-015-9483-z.
15. Hsu S, Houston BA, Tampakakis E, et al. Right ventricular functional reserve in pulmonary arterial hypertension. Circulation. 2016;133(24):2413-2422. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022082.
16. Maron BA, Abman SH. Translational advances in the field of pulmonary hypertension. Am J Respir Crit Care Med. 2017;195(3):292-301. doi:10.1164/rccm.201604-0882PP.
17. GBD 2021 Pulmonary Arterial Hypertension Collaborators. Global, regional, and national burden of pulmonary arterial hypertension, 1990–2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. The Lancet Respiratory Medicine. 2025;13(1):69-79. doi:10.1016/S2213-2600(24)00295-9.
18. Wu C, Wang Z, Luo Y, Sun H, Li R, Liu W, et al. Global, regional, and national burden of pulmonary arterial hypertension from 1990 to 2021 and projection to 2050: A systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. PLoS One. 2025;20(12):e0338335. doi:10.1371/journal.pone.0338335.
19. Liu L, Li C, Cai J, Kong R, Wang Y, Wang Y, et al. Trends and levels of the global, regional, and national burden of pulmonary arterial hypertension from 1990 to 2021: findings from the Global Burden of Disease Study 2021. Front Med. 2024;11:1515961. doi:10.3389/fmed.2024.1515961.
20. Wu X, Suo S, Su X, Sun L, Zheng Y, Wang Y, Liu H. Trends in pulmonary arterial hypertension: insights from Global Burden of Disease 1990–2021. BMJ Open. 2025;15:e095348. doi:10.1136/bmjopen-2024-095348.
21. Oldroyd SH, Manek G, Sankari A, Bhardwaj A. Pulmonary Hypertension. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024.
22. Benza RL, Miller DP, Barst RJ, et al. An evaluation of long-term survival from time of diagnosis in pulmonary arterial hypertension from the REVEAL Registry. Chest. 2012;142(2):448-456. doi:10.1378/chest.11-1460.
23. Benza RL, Miller DP, Gomberg-Maitland M, et al. Predicting survival in pulmonary arterial hypertension: insights from the Registry to Evaluate Early and Long-term PAH Disease Management (REVEAL). Circulation. 2010;122(2):164-172. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.109.898122.
24. Galiè N, Humbert M, Vachiery JL, et al. 2015 ESC/ERS Guidelines for the diagnosis and treatment of pulmonary hypertension. Eur Heart J. 2016;37(1):67-119. doi:10.1093/eurheartj/ehv317.
25. Chin KM, Gaine SP, Gerges C, et al. Treatment algorithm for pulmonary arterial hypertension. Eur Respir J. 2024;64(4):2401325. doi:10.1183/13993003.01325-2024.
26. Humbert M, McLaughlin VV, Badesch DB, et al. Sotatercept in Patients with Pulmonary Arterial Hypertension at High Risk for Death. New England Journal of Medicine. 2025;392:1987-2000. doi:10.1056/NEJMoa2415160.
27. Das BB. Mechanism and Treatment of Right Ventricular Failure Due to Pulmonary Hypertension in Children. Children. 2025;12(4):476. doi:10.3390/children12040476.
28. Waligóra M. Epidemiologia TNP i CTEPH w Bazie BNP-PL. Sekcja Krążenia Płucnego PTK, edycja 2023. Available at: https://skp.ptkardio.pl/wp-content/uploads/2024/02/Epidemiologia-TNP-i-CTEPH.pdf.
29. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. Rekomendacja nr 69/2025 Prezesa AOTMiT z dnia 4 czerwca 2025 r. w sprawie oceny leku Winrevair (sotatercept) w ramach programu lekowego B.31 „Leczenie tętniczego nadciśnienia płucnego (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)”. Available at: https://bip.aotm.gov.pl/assets/files/zlecenia_mz/2025/029/REK/2025%2006%2004%20BP%20RP%20nr%2069_2025%20Winrevair%20publikacja_REOPTR.pdf.
30. Ministerstwo Zdrowia. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 18 grudnia 2025 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych na 1 stycznia 2026 r. Available at: https://www.gov.pl/web/zdrowie/obwieszczenie-ministra-zdrowia-z-dnia-18-grudnia-2025-r-w-sprawie-wykazu-refundowanych-lekow-srodkow-spozywczych-specjalnego-przeznaczenia-zywieniowego-oraz-wyrobow-medycznych-na-1-stycznia-2026-r.
31. Polskie Stowarzyszenie Osób z Nadciśnieniem Płucnym. Informacje o stowarzyszeniu i działaniach edukacyjnych. Available at: https://www.tetniczenadcisnienieplucne.pl/.
32. PHA Canada. The Socio-Economic Burden of Pulmonary Arterial Hypertension (PAH): survey report prepared with the Canadian VIGOUR Centre. Available at: https://www.phacanada.ca/wphd.
33. Frantz RP, Benza RL, Channick RN, et al. Seralutinib in adults with pulmonary arterial hypertension (TORREY): a phase 2, randomised, double-blind, placebo-controlled trial. The Lancet Respiratory Medicine. 2024. doi:10.1016/S2213-2600(24)00072-9.
34. Hoeper MM, Badesch DB, Ghofrani HA, et al. Efficacy and safety of the activin signalling inhibitor sotatercept in pulmonary arterial hypertension: pooled analysis of PULSAR and STELLAR. Eur Respir J. 2025;65:2401424. doi:10.1183/13993003.01424-2024.
35. European Medicines Agency. Winrevair (sotatercept): EPAR – product information. Available at: https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/winrevair.
36. Tremblay JC, Ainslie PN. Global and country-level estimates of human population at high altitude. Proc Natl Acad Sci U S A. 2021;118(18):e2102463118. doi:10.1073/pnas.2102463118.
37. Small M, Perchenet L, Bennett A, Linder J. The diagnostic journey of pulmonary arterial hypertension patients: results from a multinational real-world survey. Ther Adv Respir Dis. 2024;18:17534666231218886. doi:10.1177/17534666231218886.
38. Kopeć G, Kurzyna M, Mroczek E, Chrzanowski Ł, Mularek-Kubzdela T, Skoczylas I, et al. Characterization of Patients with Pulmonary Arterial Hypertension: Data from the Polish Registry of Pulmonary Hypertension (BNP-PL). Journal of Clinical Medicine. 2020;9(1):173. doi:10.3390/jcm9010173.
39. Pfeuffer-Jovic E, Joa F, Halank M, Krannich JH, Held M. Anxiety, Depression and Quality of Life in Pulmonary Hypertension: A Comparison of Incident and Prevalent Cases. Respiration. 2022;101(8):784-790. doi:10.1159/000524369.

Artykuł przygotowała redakcja portalu OddechZycia.pl