Szczepienie przeciwko krztuścowi w czasie ciąży wzmacnia układ odpornościowy noworodków

W 2024 roku w Niemczech odnotowano najwyższą liczbę zachorowań na krztusiec od momentu wprowadzenia obowiązku raportowania tej choroby w 2013 roku. Przy niemal 122 przypadkach na 100 000 mieszkańców najbardziej dotkniętą grupą wiekową były niemowlęta poniżej pierwszego roku życia. Eksperci przewidują, że równie wysokie wskaźniki zachorowań mogą utrzymać się także w 2025 roku. Ochronę przed tą wysoce zakaźną chorobą w pierwszych miesiącach życia zapewnia szczepienie kobiet w ciąży przeciwko patogenowi krztuśca – bakterii Bordetella pertussis. Jak po raz pierwszy wykazali badacze kierowani przez Charité – Universitätsmedizin Berlin oraz Radboud University, przeciwciała matczyne są obecne nie tylko we krwi noworodków, lecz także w ich błonie śluzowej nosa. Wyniki międzynarodowego badania opublikowano w czasopiśmie The Lancet Microbe.

Krztusiec u noworodków może mieć przebieg śmiertelny. W Niemczech niemowlęta mogą otrzymać pierwszą z trzech wymaganych dawek szczepionki najwcześniej w wieku dwóch miesięcy. Dopiero po drugiej dawce, podawanej około czwartego miesiąca życia, rozwija się ich własna, bardziej stabilna ochrona immunologiczna. Z tego powodu w Niemczech oraz w większości krajów europejskich zaleca się szczepienie kobiet w ciąży przeciwko krztuścowi, aby wypełnić lukę ochronną w pierwszych tygodniach życia dziecka. Przeciwciała ochronne są przekazywane płodowi przez łożysko, co stanowi bezpieczną i skuteczną metodę immunizacji pośredniej, działającą już od momentu urodzenia.

Obecność przeciwciał w błonie śluzowej nosa noworodków

Zespół badawczy kierowany przez prof. Beatę Kampmann, dyrektor Institute of International Health w Charité oraz dyrektor naukową Charité Center for Global Health, wykazał po raz pierwszy, że przeciwciała przekazywane przez matkę są obecne nie tylko we krwi noworodków, lecz również w błonie śluzowej nosa – czyli w miejscu, przez które patogeny najczęściej wnikają do organizmu. Jak podkreśla prof. Beate Kampmann, wcześniej wiadomo było, że przeciwciała matczyne są przekazywane przez łożysko, jednak ich wykrycie w błonie śluzowej nosa noworodków, przy zastosowaniu metod nieobciążających dzieci, było zaskakujące i dodatkowo potwierdza skuteczność szczepień pośrednich. Projekt badania został opracowany wspólnie z naukowcami z MRC Unit The Gambia oraz z prof. Dimitrim Diavatopoulosem z Holandii.

Różnice w odpowiedzi immunologicznej w zależności od rodzaju szczepionki

W ramach międzynarodowego badania 343 kobiety ciężarne w Gambii, w Afryce Zachodniej, zostały zaszczepione przeciwko krztuścowi lub tężcowi. U niemowląt matek zaszczepionych przeciwko krztuścowi wykryto swoiste przeciwciała zarówno we krwi, jak i w wydzielinie z nosa. Następnie badacze z Medical Research Council Unit The Gambia przy London School of Hygiene and Tropical Medicine analizowali próbki krwi i wydzieliny nosowej około 160 noworodków przed oraz po rutynowym szczepieniu przeciwko krztuścowi, z zastosowaniem różnych typów szczepionek.

Wyniki wykazały, że niemowlęta, które otrzymały szczepionkę pełnokomórkową w 8., 12. i 16. tygodniu życia, rozwijały średnio silniejszą odpowiedź immunologiczną niż dzieci szczepione preparatem bezkomórkowym. Szczepionka pełnokomórkowa zawiera całe, inaktywowane bakterie krztuśca, natomiast szczepionka bezkomórkowa obejmuje jedynie wybrane, oczyszczone składniki patogenu. Jak wyjaśnia prof. Kampmann, szczepionki bezkomórkowe zwykle powodują mniej działań niepożądanych, jednak ochrona przez nie indukowana bywa krótsza. Uzyskane wyniki sugerują, że szczepionka pełnokomórkowa może zapewniać dłużej utrzymującą się ochronę immunologiczną.

Implikacje dla strategii szczepień

Autorzy badania podkreślają konieczność dalszych analiz w celu określenia znaczenia tych wyników dla praktycznej ochrony klinicznej oraz strategii szczepień w różnych regionach świata. W Europie szczepionki bezkomórkowe są stosowane od 2005 roku, podczas gdy większość krajów o niskich i średnich dochodach nadal wykorzystuje szczepionki pełnokomórkowe. Zdaniem prof. Kampmann kraje stosujące szczepionki pełnokomórkowe u dzieci powinny kontynuować tę praktykę. Jednocześnie kluczowe pozostaje szczepienie kobiet w ciąży szczepionką bezkomórkową, niezależnie od tego, jaki typ szczepionki jest później stosowany u dzieci. Oba rodzaje szczepionek zapobiegają zachorowaniom na krztusiec u noworodków w ponad 90 procentach przypadków.

Znaczenie dla zdrowia publicznego

W Niemczech od 2020 roku Standing Committee on Vaccination (STIKO) zaleca szczepienie kobiet w ciąży przeciwko krztuścowi na początku trzeciego trymestru. Pomimo tych rekomendacji odsetek zaszczepionych ciężarnych wynosi około 50 procent, co pozostaje istotnie poniżej wartości docelowych. Wyniki badania wskazują, że szczepienie w ciąży zapewnia niemowlętom podwójną ochronę w najbardziej wrażliwym okresie życia. W kontekście rosnącej liczby zachorowań stanowi to silny argument za pełnym wykorzystaniem dostępnych programów szczepień.

Krztusiec nadal pozostaje chorobą śmiertelną w wielu regionach świata. Każdego roku z jego powodu umiera od 200 000 do 300 000 osób, głównie małych dzieci w krajach o niskich i średnich dochodach, gdzie dostęp do skutecznych szczepionek bywa ograniczony. Z tego względu zespół badawczy planuje kolejne badania mające na celu udoskonalenie istniejących szczepionek przeciwko krztuścowi oraz ocenę skuteczności nowych preparatów.

Źródło: The Lancet Microbe, Mucosal immune responses to Bordetella pertussis in Gambian infants after maternal and primary vaccination: an immunological substudy of a single-centre, randomised, controlled, double-blind, phase 4 trial
DOI: http://dx.doi.org/10.1016/j.lanmic.2025.101219