Szczepionka terapeutyczna podawana donosowo w leczeniu raka szyjki macicy

Rak szyjki macicy, dotyczący dolnego odcinka dróg rodnych, pozostaje jednym z najczęściej występujących nowotworów u kobiet na całym świecie. Główną przyczyną jego rozwoju jest infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), przenoszona drogą kontaktów seksualnych. Choć regularne badania przesiewowe oraz profilaktyczne szczepienia przeciw HPV znacząco zmniejszają ryzyko rozwoju nowotworu, nadal brak zatwierdzonych terapii, które mogłyby skutecznie leczyć istniejące zakażenia czy nowotwory związane z HPV. W rezultacie leczenie ogranicza się do zabiegów chirurgicznych, radioterapii lub chemioterapii.

Zespół badaczy z Chiba University w Japonii opracował jednak nowatorską terapeutyczną szczepionkę przeciw HPV, którą można podawać donosowo. Taka forma podania stwarza potencjalną możliwość nieinwazyjnego leczenia pacjentek z już istniejącą infekcją HPV. W przeciwieństwie do szczepionek iniekcyjnych, szczepionki donosowe wywołują odpowiedź immunologiczną na powierzchni błon śluzowych wyściełających górne drogi oddechowe, co przekłada się także na ochronę bardziej odległych błon śluzowych, w tym w obrębie dróg rodnych. Błony te stanowią pierwszą linię obrony organizmu przed patogenami i obcymi cząsteczkami.

Badanie, prowadzone przez Associate Professor Rikę Nakahashi-Ouchida oraz Hiromi Mori z Chiba University Hospital, Chiba University, opublikowano 12 listopada 2025 roku w Science Translational Medicine.

Badacze już wcześniej wykazali, że immunizacja donosowa wyzwala silną odpowiedź immunologiczną w obrębie dróg rodnych przeciwko wirusowi opryszczki typu 2 (HSV-2). W tamtym modelu komórki T specyficzne dla antygenu utrzymywały się w błonie śluzowej pochwy, zapewniając lokalną ochronę dokładnie tam, gdzie była ona najbardziej potrzebna. Bazując na tym podejściu, w nowym badaniu zastosowano kationowe nanogele typu cCHP, które dostarczają antygeny HPV bezpośrednio do tkanek śluzówki nosa. Nanogele te zbudowane są z dodatnio naładowanych grup cholesterylowych tworzących sferyczne struktury. Dzięki dodatniemu ładunkowi przylegają do ujemnie naładowanej powierzchni błony śluzowej nosa, umożliwiając stopniowe uwalnianie antygenów.

„Opracowaliśmy terapeutyczną szczepionkę donosową jako niechirurgiczną alternatywę wobec standardowych metod leczenia, które mogą pogarszać jakość życia kobiet. Ta szczepionka aktywuje ścieżki naprowadzania limfocytów na błony śluzowe, dzięki czemu może wywołać odpowiedź immunologiczną w błonie śluzowej szyjki macicy, mimo podania donosowego” – wyjaśnia Associate Prof. Nakahashi-Ouchida.

Szczepionka celuje w onkoproteinę E7 produkowaną przez szczep HPV16 – jeden z najczęściej występujących typów wysokiego ryzyka. Białko E7 inaktywuje kluczowy supresor nowotworowy pRb, który w prawidłowych warunkach zapobiega transformacji nowotworowej. Aby dodatkowo wzmocnić odpowiedź immunologiczną, do preparatu dodano cykliczny di-AMP (c-di-AMP), adiuwant stymulujący odpowiedź limfocytów T i pobudzający ich aktywność wobec komórek zakażonych lub nowotworowych.

Ostateczna formulacja, określana jako cCHP-E7 + c-di-AMP, wykazała silne działanie przeciwnowotworowe zarówno u myszy, jak i u makaków. W modelach mysich szczepionka znacząco spowalniała wzrost guzów w porównaniu z grupami kontrolnymi. Następnie badano jej działanie u makaków, stosując urządzenie rozpylające, które może być również używane u ludzi. Po czterech dawkach zwierzęta szczepione wykazywały wysokie poziomy limfocytów T pomocniczych i cytotoksycznych specyficznych dla E7, produkujących cząsteczki immunologiczne związane z kontrolą nowotworu. Zwierzęta kontrolne takiej odpowiedzi nie wytworzyły. Co istotne, aktywność immunologiczną odnotowano także w tkance szyjki macicy, co wskazuje, że szczepionka donosowa skutecznie uruchamia reakcję obronną w kluczowym miejscu. Nawet 4 miesiące po ostatniej dawce limfocyty T specyficzne dla E7 pozostawały aktywne, co świadczy o utrzymującej się ochronie immunologicznej.

Według danych WHO rak szyjki macicy spowodował w 2022 roku około 660 tysięcy nowych zachorowań i 350 tysięcy zgonów. Jeśli skuteczność i bezpieczeństwo szczepionki donosowej zostaną potwierdzone w badaniach klinicznych z udziałem ludzi, może ona istotnie zmienić podejście do leczenia raka szyjki macicy – oferując metodę nieinwazyjną, potencjalnie zachowującą płodność i mniej obciążającą dla pacjentek. Dodatkowo nanogele cCHP mogą stanowić platformę do opracowania innych szczepionek donosowych, ukierunkowanych na różne patogeny i szersze zastosowania kliniczne.

„Immunoterapie, takie jak terapeutyczne szczepionki donosowe, mogą stworzyć nową kategorię nieinwazyjnych metod leczenia. Mogą być wykorzystywane zarówno w terapii, jak i w zapobieganiu nawrotom oraz w długotrwałym zarządzaniu chorobą, oferując pacjentkom bardziej przystępne i bezpieczne rozwiązania” – podsumowuje Associate Prof. Nakahashi-Ouchida.

Źródło: Science Translational Medicine, Cationic nanogel-based nasal therapeutic HPV vaccine prevents the development of cervical cancer
DOI: https://doi.org/10.1126/scitranslmed.ado8840