Zmiana klimatu i zdrowie: upały zwiększają ryzyko kamicy nerkowej

Fale upałów stają się coraz częstsze, a wraz z nimi rośnie znaczenie jednego z niedocenianych czynników ryzyka kamicy nerkowej: przewlekłego lub okresowego niedoboru płynów. Eksperci Deutsche Gesellschaft für Nephrologie e. V. ostrzegają, że wraz z ociepleniem klimatu tak zwany „pas kamicy” może przesuwać się na północ, obejmując również kraje Europy Środkowej. Kluczowym elementem profilaktyki pozostaje odpowiednie nawodnienie, ale u pacjentów z nawrotową kamicą konieczna jest również indywidualna diagnostyka metaboliczna.

W artykule:

• Profilaktyka kamicy nerkowej w czasie upałów
• Wpływ wysokich temperatur na zagęszczenie moczu
• Znaczenie „pasa kamicy” i możliwy wpływ zmiany klimatu
• Zalecana podaż płynów u osób dorosłych
• Czynniki ryzyka kamicy moczowej poza odwodnieniem
• Objawy alarmowe i możliwe powikłania kamicy nerkowej

Gdy „pas kamicy” przesuwa się na północ: nefrolodzy zalecają około 2,5 litra płynów dziennie

Fale upałów występują coraz częściej, a wraz z nimi może wzrastać ryzyko powstawania kamieni nerkowych. W gorących regionach świata, określanych mianem „pasa kamicy”, kamica moczowa jest szczególnie rozpowszechniona. Specjaliści ostrzegają, że w związku ze zmianą klimatu problem ten może w przyszłości nasilić się również w Niemczech.

Deutsche Gesellschaft für Nephrologie e. V. zaleca dlatego, aby szczególnie w ciepłej porze roku dostarczać organizmowi około 2,5 litra płynów dziennie – łącznie z płynami pochodzącymi z napojów i pożywienia. Zalecenie to ma szczególne znaczenie dla osób z podwyższonym ryzykiem kamicy, ponieważ kamienie nerkowe zwykle powstają w wyniku nakładania się wielu czynników.

Kamienie nerkowe i moczowodowe są częste i mogą powodować bardzo silny ból

Kamienie nerkowe i moczowodowe mogą wywoływać wyjątkowo silne dolegliwości bólowe. Jednocześnie są stosunkowo częstym problemem zdrowotnym. W krajach uprzemysłowionych częstość występowania kamicy moczowej, określanej jako urolithiasis, szacuje się na 5–11%. Mężczyźni chorują około dwukrotnie częściej niż kobiety.

Tylko w 2024 roku w Niemczech z powodu kamicy moczowej leczono w szpitalach ponad 113 tysięcy osób. Rzeczywista liczba chorych jest jednak znacznie większa, ponieważ wiele przypadków jest leczonych ambulatoryjnie, a część pacjentów może żyć z kamieniami bezobjawowo.

Jak podkreśla prof. dr med. Sylvia Stracke, kierująca obszarem nefrologii i hipertensjologii w Universitätsmedizin Greifswald oraz rzeczniczka prasowa Deutsche Gesellschaft für Nephrologie, upał jest niedocenianym czynnikiem ryzyka kamicy nerkowej. Osoba, która intensywnie się poci i jednocześnie pije zbyt mało, produkuje mniej moczu. W konsekwencji w moczu wzrasta stężenie substancji sprzyjających tworzeniu kamieni, a kryształy mogą powstawać i stopniowo się powiększać.

„Pas kamicy” pokazuje, że wysokie temperatury sprzyjają powstawaniu złogów

Zależność między wysoką temperaturą, niedoborem płynów i kamicą nerkową jest dobrze znana z obserwacji prowadzonych w tak zwanym „pasie kamicy”. Chodzi o regiony położone wokół równika oraz inne gorące obszary świata, między innymi południowo-wschodnie Stany Zjednoczone i części Azji Południowo-Wschodniej.

W tych regionach kamica nerkowa dotyczy ponad 10% populacji. Jedną z głównych przyczyn jest przewlekły niedobór płynów wynikający z wysokich temperatur. Prof. Sylvia Stracke zwraca uwagę, że wskutek zmiany klimatu i wzrostu temperatur „pas kamicy” może rozszerzać się dalej na północ. Oznacza to, że również w Niemczech należy w przyszłości liczyć się z większą liczbą przypadków kamicy nerkowej.

Około 2,5 litra płynów dziennie – szczególnie ważne latem

Najważniejszym ogólnym działaniem profilaktycznym jest odpowiednie nawodnienie. Zalecane są przede wszystkim niesłodzone herbaty, woda mineralna o niskiej zawartości wapnia oraz rozcieńczone soki owocowe.

Dr med. Nicole Helmbold, sekretarz generalna Deutsche Gesellschaft für Nephrologie, podkreśla, że osobom dorosłym zaleca się szczególnie w ciepłej porze roku przyjmowanie około 2,5 litra płynów dziennie, a podczas upałów nawet więcej. Duża podaż płynów rozcieńcza mocz i obniża stężenie substancji takich jak wapń, szczawiany czy kwas moczowy, z których powstaje większość kamieni nerkowych.

Około 70% kamieni ma skład szczawianowo-wapniowy. Utrzymanie odpowiednio wysokiej podaży płynów bywa jednak trudne, co pokazują również aktualne badania kliniczne. Jak zauważa prof. Sylvia Stracke, o piciu trzeba naprawdę aktywnie pamiętać.

Czynniki ryzyka: nie tylko zbyt mała ilość wypijanych płynów

Niedobór płynów jest ważnym, ale nie jedynym czynnikiem ryzyka kamicy nerkowej. W powstawaniu kamieni znaczenie mają również inne elementy kliniczne, metaboliczne i środowiskowe.

• otyłość i brak aktywności fizycznej,
• niezbilansowana dieta, w tym nadmierne spożycie soli i białka zwierzęcego,
• choroby metaboliczne, takie jak zespół metaboliczny lub metabolicznie związana stłuszczeniowa choroba wątroby, określana skrótem MAFLD,
• wiek dziecięcy i podeszły, zwłaszcza gdy towarzyszy im słabsze odczuwanie pragnienia,
• predyspozycja rodzinna.

Na ryzyko kamicy mogą wpływać także konkretne nawyki żywieniowe. Nadmierna podaż szczawianów, obecnych między innymi w boćwinie, rabarbarze i szpinaku, a także zbyt duże spożycie wapnia, soli oraz witamin C i D może sprzyjać tworzeniu kamieni. Z kolei cytrynian, magnez i potas mogą działać ochronnie.

Prof. Sylvia Stracke zwraca również uwagę, że niektóre leki moczopędne zwiększają wydalanie wapnia z moczem, co także stanowi czynnik ryzyka tworzenia złogów.

Silny ból i możliwe powikłania wymagają poważnego traktowania

Małe kamienie często wydalane są z moczem niezauważalnie. Jeżeli jednak złogi są większe albo znajdują się w niekorzystnym miejscu, mogą powodować dolegliwości bólowe.

Typowe objawy obejmują nagle pojawiający się, napadowy, kolkowy ból w okolicy lędźwiowej lub bocznej części tułowia, nudności, parcie na mocz oraz obecność krwi w moczu. Jeżeli kamień zablokuje moczowód, może dojść do zastoju moczu.

W takiej sytuacji grożą powikłania, w tym odmiedniczkowe zapalenie nerek. Jeżeli bakterie przedostaną się do krwi, w najcięższych przypadkach może rozwinąć się zagrażająca życiu sepsa. Dlatego gorączka, dreszcze lub bardzo silny ból u osoby z podejrzeniem kamicy wymagają pilnej pomocy medycznej.

Nawodnienie jest podstawą, ale profilaktyka powinna być indywidualna

Choć wysoka podaż płynów pozostaje najważniejszym ogólnym działaniem profilaktycznym, sama w sobie nie zawsze wystarcza. Kamica nerkowa często ma kilka przyczyn jednocześnie. Dlatego przy nawrotowym występowaniu kamieni konieczna jest dokładniejsza ocena indywidualnych czynników ryzyka.

Ryzyko nawrotu jest wysokie. Nawet do 50% osób po epizodzie kamicy może ponownie wytworzyć kamienie. Analiza składu złogu oraz odpowiednio dobrana terapia i profilaktyka mogą istotnie ograniczyć ryzyko kolejnych epizodów.

Źródło: Deutsche Gesellschaft für Nephrologie e.V. (DGfN)